Bu hafta maxsus turkumimiz Osiyoga nazar tashlaydi. Rossiya, Turkiya va Markaziy Osiyodan boshlaymiz. Ular yagona mintaqa ham, yagona madaniyat ham emas; ularni qandaydir «Sharq mustabidligining» turlari sifatida talqin qilmaslik kerak. Birgalikda ko‘rib chiqishimizga boshqa sabab bor. So‘nggi ikki yilda bu davlatlarning ayrimlari oila va tug‘ilishni nomi va taqvimi bor davlat siyosatiga aylantirdi. Rossiya 2024-yilni Oila yili deb e’lon qildi. Turkiyada 2025-yilgi Oila yilidan so‘ng 2035-yilgacha davom etadigan Oila va aholi o‘n yilligi boshlandi. Markaziy Osiyo respublikalari nikoh va oiladagi zo‘ravonlik haqidagi qonunlarni o‘z yo‘li bilan o‘zgartirmoqda. Bu siyosatlar bir-biridan ko‘chirilganmi, bilmaymiz va bunday da’vo qilmaymiz. Bizni mintaqadagi feministlar uzoq yillardan beri ko‘tarib kelayotgan aniqroq savol qiziqtiradi: davlat aynan oilani himoya qilishi kerak deb qaror qilganida, zo‘ravon munosabatlardan chiqmoqchi bo‘lgan ayolning qanday imkoniyatlari qoladi? Tekshirganimizni bayon qilib, aniqlay olmaganlarimizni ko‘rsatamiz. Ikki bo‘shliqni boshidanoq tan olamiz: tojikcha va turkmancha ishonch bilan iqtibos keltirish mumkin bo‘lgan feministik asarlarni topmadik; bu yerda tilga olingan kitoblarning deyarli hech biri ispan tiliga tarjima qilinmagan.

1. Oila davlat masalasi sifatida

2026-yil 2-may kuni Turkiya Rasmiy gazetasi 2026/4-sonli prezident farmoyishini e’lon qildi. U 2026–2035-yillarni Oila va aholi o‘n yilligi deb belgilaydi. Hujjat tug‘ilish ko‘rsatkichi respublika tarixidagi eng past darajaga tushganini ta’kidlab, barcha davlat idoralaridan o‘z siyosatini oila va aholi maqsadlariga moslashtirishni hamda har yili hisobot berishni talab qiladi. Mayning oxirgi haftasi Milliy oila haftasi bo‘ladi. Choralar qatorida ommaviy axborot vositalaridagi «zararli» deb baholangan mazmunni aniqlash va oldini olish uchun «raqamli oila qalqoni» ham bor. Xavfli deb ko‘rsatilgan tendensiyalardan biri cinsiyetsizleştirme — genderni yo‘qotish yoki gendersizlashtirish deb talqin qilinadi. BirGün singari tanqidiy nashrlar bu hujjatni ayollarni oila siyosati doirasiga qamashga urinish deb baholadi.

To‘rt oy o‘tib farmoyish dasturiy matndan amaliy vositaga aylandi. 12-sentyabrda Turkiya politsiyasi bir nechta viloyatda LGBTİ+ uyushmalari va OIV bo‘yicha ishlovchi tashkilotlarga qarshi «Ailem Güvende» («Oilam xavfsiz») operatsiyasini boshladi. Adliya vaziri Akın Gürlek 15 viloyatda 162 kishi, to‘qqiz uyushma va 13 muassasa yuzasidan ish yuritilganini aytib, operatsiyalarni Oila o‘n yilligi konsepsiyasi va 2026/4-sonli farmoyish bilan bog‘ladi. Tintuv o‘tkazilgan tashkilotlar orasida Kaos GL, SPoD va Lambdaistanbul bor edi. Amnesty International buni inson huquqlari inqirozining kuchayishi sifatida baholadi, 65 mamlakatdagi 450 dan ortiq tashkilot ushlanganlarni ozod qilishni talab qildi. Davlatning demografik siyosat bilan politsiya operatsiyasi orasidagi aloqani bunday ochiq hujjatlashtirishi odatiy hol emas.

Qonunchilikdagi yo‘l boshqacha bo‘lgan. 2025-yil oktabrida o‘n birinchi sud islohotlari paketi loyihasi «biologik jins va jamoat axloqiga zid» harakatlar uchun bir yildan uch yilgacha qamoqni hamda jinsni qonuniy o‘zgartirish uchun yosh chegarasini 25 ga ko‘tarishni taklif qilgan. Bir qator shaharlarda ayollar va LGBTİ+ insonlar norozilik bildirgach, bu qoidalar olib tashlandi. Ular o‘n ikkinchi paketga yana kiritilishi aytildi, ammo unga ham kirmadi. Paket 2026-yil 16-iyulda qabul qilinib, 31-iyulda 7589-sonli qonun sifatida ushbu normalarsiz e’lon qilindi.

Rossiya shunga o‘xshash natijaga boshqa yo‘l bilan bormoqda. 2024-yil noyabrdan beri federal qonun ixtiyoriy ravishda farzand ko‘rmaslikni tanlash «targ‘iboti»ni taqiqlaydi. Dastlabki 50 000 rubl jarima 2025-yil fevralda Sevastopoldagi ayolga o‘chirilmagan postlari uchun qo‘llandi. «Abortga undash» uchun jazolovchi hududiy qonunlar ko‘paymoqda: The Moscow Times keltirgan manbalarga ko‘ra 2026-yil boshida 24, may oxirida 31 hudud shunday qoidaga ega edi. Ayrim hududlarda barcha xususiy klinikalar bemorlar xohishiga ko‘ra abort qilishni to‘xtatdi. Sverdlovsk viloyatida ularning barchasi buni «o‘z tashabbusi bilan» qilgan, deya viloyat sog‘liqni saqlash idorasi bildirgan; Mediazona 2026-yil martida bu bayonotni keltirgan.

Vologda viloyati oqibatni o‘lchash qanchalik murakkabligini ko‘rsatadi. Gubernator Georgiy Filimonov iyunda 2025-yilda 309 ta abort bo‘lganini, 2024-yilda esa 1 679 ta bo‘lganini yozdi — 81,6 foizlik kamayish. Vedomosti federal Sog‘liqni saqlash vazirligining boshqa qatorini e’lon qildi: 2025-yilda 1 653, 2024-yilda 3 044 homiladorlik tugashi, ya’ni 45,7 foizga kam. Biroq bu federal toifaga homilaning o‘z-o‘zidan yo‘qotilishi ham kiradi, shu sabab uni bajarilgan abortlar bilan bevosita solishtirib bo‘lmaydi. Viloyat idorasining Vedomosti’ga bildirishicha, tibbiy abortlar 2025-yilda 263, 2024-yilda 1 538 bo‘lgan — 82,9 foizga kamaygan. Meduza ayollarning abort uchun qo‘shni viloyatlarga borishini ham hujjatlashtirgan. Demak, viloyat ko‘rsatkichi pasayishi jami nechta homiladorlik tugatilganini ko‘rsatmaydi.

Turk sotsiologi Serpil Sancar bu siyosiy mehnat taqsimotini hanuz muhim bo‘lgan 2012-yilgi Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar («Turk modernizatsiyasining genderi: erkaklar davlatni, ayollar oilani quradi») kitobida ifodalagan. Oila o‘n yilligini o‘sha formulaning yangi ko‘rinishi sifatida o‘qish mumkin.

Manbalar

Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 2026/4, «Aile ve Nüfus On Yılı (2026-2035)», Resmî Gazete n.º 33241, 2 de mayo de 2026 (texto en Lexpera)

BirGün, «Aile ve Nüfus On Yılı genelgesi: Kadınlar yine aile politikalarının içine sıkıştırıldı», mayo de 2026

İstiklal, operación «Ailem Güvende» (162 personas investigadas, nueve asociaciones y trece establecimientos), septiembre de 2026

Amnistía Internacional, «Türkiye’s crackdown on LGBTI groups and activists is part of an escalating rights crisis», septiembre de 2026

Medyascope, llamamiento de más de 450 organizaciones, 21 de septiembre de 2026

Bianet, «Resmi Gazete’de yayımlandı: 12. Yargı Paketi neleri değiştiriyor?», 31 de julio de 2026 · Resmî Gazete, 7589

Novaya Gazeta Europe, primera multa por «propaganda childfree», 1 de febrero de 2025

The Moscow Times (edición rusa), legislación regional contra la «inducción al aborto», 2 de junio de 2026

Mediazona, retirada de abortos a petición de las pacientes en clínicas privadas de Sverdlovsk, 26 de marzo de 2026

ABNews, descenso del 81,6 % anunciado en Vólogda, 2 de junio de 2026

Vedomosti, estadísticas federales y aclaración sobre pérdidas gestacionales, 2 de julio de 2026

Meduza, obstáculos para acceder al aborto y desplazamientos entre regiones, 28 de abril de 2025

Serpil Sancar, Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar, İletişim Yayınları, 2012 (turco)

2. Keta olish

Zo‘ravon munosabatdan chiqish uchun tunash joyi, yashashga mablag‘ va ayolni uyiga qaytarib yubormaydigan hokimiyat kerak. Bu kuzda mintaqada shunday tayanchlarning bir nechtasi o‘zgardi, ammo hammasi bir yo‘nalishda emas.

Turkiya Konstitutsiyaviy sudi 2026-yil 4-iyunda ko‘pchilik ovoz bilan Fuqarolik kodeksining 175-moddasidagi süresiz olarak («muddatsiz») iborasini bekor qildi. U ajrashgandan keyingi qashshoqlik nafaqasini vaqt chegarasisiz belgilashga ruxsat berardi. Qaror 30-sentyabrda e’lon qilindi va 2027-yil 30-iyunda kuchga kiradi. U nafaqani butunlay bekor qilmaydi va oldingi qarorlarni avtomatik ravishda tugatmaydi; hali belgilanmagan muddatni belgilashni parlamentga qoldiradi. Turkiyada femitsid bo‘yicha har oylik jamoatchilik hisobini chiqaradigan Kadın Cinayetlerini Durduracağız platformasi oktabr hisobotida bu cheklovni tanqid qilib, haq to‘lanmaydigan parvarish mehnati va ajrashish erkinligi bilan bog‘laydi.

Qozog‘iston eng murakkab holat. Sobiq vazir Quandiq Bishimbayev tomonidan rafiqasi Saltanat Nukenovaning o‘ldirilishi yuzasidan suddan keyin mamlakat 2024-yilda oilaviy zo‘ravonlik jazolarini kuchaytirdi. 2025-yil 16-iyulda prezident ta’qibni 50 sutkagacha hibsga olish, nikohga majburlashni og‘irlashtiruvchi holatlarda o‘n yilgacha qamoq bilan jazolovchi qonunni imzoladi; ikkinchisi kelin o‘g‘irlashni ham qamraydi. Ichki ishlar vaziri o‘rinbosari Sanzhar Adilov 2026-yil iyunda parlamentga besh oyda 83 ta ta’qib va 12 ta nikohga majburlash ishi sudga yuborilganini bildirib, qayta ta’qib qilish uchun besh yilgacha qamoqni taklif qildi. Ayni paytda Human Rights Watch ma’lumotiga ko‘ra, mamlakatda oilaviy zo‘ravonlik bo‘yicha alohida qonun qolmagan, u hali mustaqil jinoyat tarkibi ham emas. Hukumat 6-oktabrda BMTning Ayollarga nisbatan kamsitishni bartaraf etish qo‘mitasida uni jinoyat deb belgilovchi qonunni va’da qildi. Janubiy Qozog‘istonda kelin o‘g‘irlashni o‘rgangan antropolog Cynthia Werner 2009-yilda uning go‘yoki «qayta jonlanishi» haqidagi da’volar mahalliy uyat va an’ana qarashlari orqali izohlanishini ko‘rsatdi. Boshqa tadqiqotlar hodisa ko‘paygani haqidagi fikrga shubha bildiradi. «An’ana» so‘zi bu yerda amaliyotni oqlash va uni go‘yoki o‘tmishda qolgan narsa sifatida ko‘rsatish uchun ham ishlatiladi.

O‘zbekistonda oilaviy zo‘ravonlik 2023-yil aprelda jinoyat deb belgilandi. Human Rights Watch 2026-yil martida qonun islohoti ijrodan tezroq kechayotganini qayd etdi. 2024-yilda fuqarolik jamiyati tashkilotlari va BMT Taraqqiyot dasturi o‘tkazgan tadqiqotga ko‘ra, jinoiylashtirishdan so‘ng ochilgan ishlarning yarmidan ko‘pi yopilgan. Zo‘ravonlik bo‘lgan ajrimlarda majburiy yarashtirish muddati 2025-yil fevralda bekor qilinsa-da, yarashtirish hali ham qo‘llanmoqda. O‘zbekiston Oliy sudi 2025-yilning birinchi o‘n oyida oilaviy zo‘ravonlik uchun 10 000 dan ortiq odam sudga tortilganini ma’lum qildi.

Qirg‘izistonda oilaviy zo‘ravonlik bo‘yicha ishlar ko‘paymoqda, ammo boshpanalarni moliyalashtirish raqamlarini ehtiyotkorlik bilan talqin etish kerak. Oliy sud 2026-yil martida BMTning Xotin-qizlar maqomi bo‘yicha komissiyasiga 2025-yilda 1 196 ta ish ko‘rilganini, bu 2024-yildan 24 foiz ko‘p ekanini bildirib, o‘sishni aniqlash yaxshilangani bilan izohladi. Inqiroz markazlari vakillari martda mablag‘ 2025-yilgi 28 million somdan 2026-yilga rejalashtirilgan 15 million somga qisqarganini aytdi. Lekin 5-noyabrda vazirlik vakilasi ijtimoiy loyihalar uchun umumiy 115 million som ichidan markazlarga 28,6 million som ko‘zda tutilganini bildirdi. Haqiqiy sarf va budjet bandlarining qamrovini bilmay, boshpanalarga qancha yordam yetganini aniqlay olmaymiz. Ko‘proq ish ko‘rilishi zo‘ravonlikning albatta oshganini anglatmaydi. Qirg‘iz tadqiqotchisi Syinat Sultanalieva yordam tarmog‘ining asosiy qismini ushlab turgan faol ayollarni o‘rganib, tashqaridan keltirilmagan, mahalliy resurslarga tayanuvchi feminizmni tasvirlash uchun «borliqning ko‘chmanchiligi» tushunchasini taklif etadi.

Xalqaro yuristlar komissiyasi va Tojikistondagi Right and Prosperity tashkilotiga ko‘ra, Tojikistonda oilaviy zo‘ravonlik, nikohdagi zo‘rlash va internetdagi zo‘ravonlik alohida jinoyat sifatida ochiq belgilab qo‘yilmagan. Sud nikohning eng kichik yoshini 17 ga tushirishi mumkin. 5-noyabr kuni Jenevada BMTning Umumjahon davriy ko‘rib chiqishida Belgiya, Chili, Islandiya, Shveytsariya va Buyuk Britaniya genderga asoslangan va oilaviy zo‘ravonlikni jinoyat deb belgilashni tavsiya qildi. Ushbu tahlil yakunida hukumat qaysi tavsiyalarni qabul qilganini tekshira olmadik.

Rossiya tarkibidagi Shimoliy Kavkazda Ad Rem huquq himoyasi tashkiloti 2018–2025-yillarda, asosan Chechenistonda, oilaviy zo‘ravonlik holatlarini hujjatlashtirgan. Ularda politsiya va qarindoshlar uydan qochgan ayollarni qaytarish uchun birga harakat qilgan, yordam beruvchilar esa tahdidlarga uchragan. Novaya Gazeta Europe sharhiga ko‘ra, bunday amaliyot boshqa hududlarga ham tarqalmoqda. Undan oldin e’lon qilingan Ad Rem’ning «Himoya o‘rniga ta’qib» hisoboti zo‘ravonlikdan qochayotgan ayollarga qarshi davlat institutlari qanday ishlatilishini ko‘rsatadi. Bu tarmoqlarda ishlovchi insonlarning ismlarini oshkor qilmaymiz.

Manbalar

Anayasa Mahkemesi, sentencia E. 2025/156, K. 2026/131, de 4 de junio de 2026; Euronews Türkçe, sobre la publicación el 30 de septiembre de 2026

Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu, Ekim 2026 Raporu, 6 de noviembre de 2026

Time.kz, «От настойчивости до преследования», 9 de junio de 2026 · Прокуратура Республики Казахстан

Human Rights Watch, «Kazakhstan Women Need Action on Domestic Violence», 14 de octubre de 2026

Cynthia Werner, «Bride Abduction in Post-Soviet Central Asia: Marking a Shift Towards Patriarchy through Local Discourses of Shame and Tradition», Journal of the Royal Anthropological Institute, 15(2), 2009, pp. 314–331

Human Rights Watch, «Uzbekistan’s Domestic Violence Reforms Fall Short», 4 de marzo de 2026

Kabar, aumento del 24 % en las causas por violencia familiar en 2025, marzo de 2026; 24.kg / For.kg, denuncia de reducción presupuestaria para centros de crisis, marzo de 2026; Sputnik Кыргызстан, declaración ministerial sobre la financiación, 5 de noviembre de 2026 (en kirguís)

Syinat Sultanalieva, «Nomadity of Being» in Central Asia: Narratives of Kyrgyzstani Women’s Rights Activists, Palgrave Macmillan, 2023

Comisión Internacional de Juristas y Right and Prosperity, observaciones al Examen Periódico Universal de Tayikistán, abril de 2026

Human Rights Watch, «Tajikistan: UN Members Urge Stronger Rights Protection», 10 de noviembre de 2026

Novaya Gazeta Europe, artículo sobre las prácticas documentadas por Ad Rem, 17 de marzo de 2026

Ad Rem, «Преследование вместо защиты: как государственные институты используются против женщин, пострадавших от домашнего насилия» (informe original)

3. Kim sanaydi, kim e’tiroz bildira oladi?

Turkiyada femitsidning rasmiy statistikasi e’lon qilinmaydi. Hisobni ayollar tashkilotlari har biri o‘z usuli bilan yuritadi. Kadın Cinayetlerini Durduracağız 2026-yil oktabrida erkaklar tomonidan o‘ldirilgan 20 ayolni va 39 shubhali o‘limni qayd etdi. 20 qotillikning 15 tasida o‘qotar qurol ishlatilgan, to‘qqiztasi jabrlanuvchining uyida sodir bo‘lgan. Turkiya ayollar uyushmalari federatsiyasi shu oyda 21 qotillik va 12 shubhali o‘limni sanadi. Har bir tashkilot o‘z usulidan foydalanadi. Platformani «qonun va axloqqa zid» faoliyat hamda «oilani parchalash» bahonasida tugatish haqidagi sud ishi 2022-yil aprelda boshlangan, Istanbul sudi uni 2023-yil 13-sentyabrda rad etgan.

Rossiyada sanash ham, norozi fikr bildirish ham xavfli bo‘ldi. Bosh prokuratura 2024-yil aprelda Ukrainaga bosqin boshlanganidan bir kun keyin tuzilgan «Urushga qarshi feminist qarshilik» harakatini «istalmagan» deb e’lon qildi. Adliya vazirligi uni ro‘yxatga kiritdi. Uning faoliyatida ishtirok etish holatga qarab ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka olib kelishi mumkin. Tarmoq 2022-yil dekabridayoq «xorijiy agent» deb e’lon qilingan edi. 2026-yil 4-iyunda Rosfinmonitoring OVD-Info va yana 35 tashkilotni, aprel oyida advokatlarsiz o‘tgan sudda «ekstremist» deb topilgan Memorialning go‘yoki tarkibiy qismlari sifatida «ekstremistlar» ro‘yxatiga qo‘shdi. OVD-Info va Memorial gender zo‘ravonligi bo‘yicha ixtisoslashmagan: ular siyosiy ta’qibni hujjatlashtiradi. Ularga bosim ayollarga yordam beruvchi guruhlar ham katta xavf ostida ishlayotgan fuqarolik makonining torayishidan dalolat beradi.

Finlandiyalik sotsiolog Inna Perheentupa 2010-yillarda Rossiyadagi quyi darajadagi feminist jamoalarni kuzatib, kuchaygan bosim va kam resurs sharoitida ular ishni qanday davom ettirganini tasvirlagan. Uning 2022-yilgi etnografiyasi hozir ko‘p qismi surgunga ketishga majbur bo‘lgan muhitni yoritadi.

Qirg‘izistonda 2024-yilgi qonun xorijdan mablag‘ oladigan va qonun siyosiy deb hisoblaydigan faoliyat bilan shug‘ullanadigan nodavlat tashkilotlardan «xorijiy vakillar» sifatida ro‘yxatdan o‘tishni talab qiladi; u Rossiyaning 2012-yilgi modeliga o‘xshaydi. Qonun matnlari va qabul qilinish jarayonlarini solishtirish qay darajada nusxa olinganini ko‘rsatishi mumkin. Bunday taqqoslash hali qilinmagan.

Manbalar

Evrensel, informe de feminicidios de octubre de 2026, 6 de noviembre de 2026

Diken, «KCDP: Geçen ay 20 kadın öldürüldü, 39 kadının ölümü şüpheli», 6 de noviembre de 2026

Federación de Asociaciones de Mujeres de Turquía (TKDF), recuento de octubre de 2026

Bianet, «KCDP kapatma davası reddedildi», 13 de septiembre de 2023

Mediazona, declaración de «organización indeseable» contra la Resistencia Feminista Antiguerra, 27 de abril de 2024 · УК РФ, ст. 284.1

Human Rights Watch, «Russia: Rights Group OVD-Info Designated “Extremist”», 5 de junio de 2026; Meduza, sobre la inclusión en el registro de Rosfinmonitoring, 4 de junio de 2026

Inna Perheentupa, Feminist Politics in Neoconservative Russia: An Ethnography of Resistance and Resources, Bristol University Press, 2022

Human Rights Watch, World Report 2025: Kyrgyzstan, sobre la ley de «representantes extranjeros» de 2024

4. Vahima tugmalari, qalqonlar va antennalar

Bu radarda texnologiya asosan himoya va nazorat infratuzilmasi sifatida ko‘rinadi, sun’iy intellekt sifatida esa deyarli uchramaydi.

Turkiya Ichki ishlar vazirligining KADES favqulodda yordam ilovasi bir tugma bilan politsiyadan yordam so‘rash va joylashuvni yuborish imkonini beradi. Anadolu Ajansı 2026-yil 27-iyulda tarqatgan vazirlik ma’lumotlariga ko‘ra, ilova 9 859 147 marta yuklab olingan, 239 356 ta xabar kelgan; 152 974 tasi haqiqiy, 86 382 tasi asossiz deb qayd etilgan. Ammo iyunda ichki ishlar vaziri Mustafa Çiftçi yuklanishlar soni o‘xshash bo‘lsa-da, 2 117 098 ta xabarni tilga olgan. Har ikki raqam bir vazirlikdan olingan, lekin ularni izohlab muvofiqlashtirishga imkon beradigan ma’lumot topmadik. Ularni bir narsani o‘lchayotgandek solishtirib bo‘lmaydi. Hech biri qancha ayol himoyalanganini ko‘rsatmaydi. Yuklashlar soni alohida foydalanuvchilar soniga ham teng emas.

Turkiya farmoyishidagi «raqamli oila qalqoni» hozircha texnik tafsiloti ma’lum bo‘lmagan maqsad. ILGA-Europe ma’lumotiga ko‘ra, sentyabrdagi operatsiyadan avval ayrim LGBTİ+ uyushmalarining saytlari va ijtimoiy tarmoq hisoblari bloklangan. Rossiyada «farzandsizlik targ‘iboti»ga qarshi qonun asosan internetdagi postlarga qo‘llanadi. Yevropa inson huquqlari sudi 2023-yilda Glukhin Rossiyaga qarshi ishida Moskvadagi metro yuzni tanish texnologiyasi yordamida namoyishchini aniqlash va hibsga olish inson huquqlarini buzgan deb topdi. Turkmanistonda 2026-yil aprel o‘rtalaridan beri politsiya dunyodagi eng sekin va qattiq senzuralangan internetdan foydalanish cheklovlarini chetlab o‘tishga yordam bergan Starlink antennalarini musodara qilish uchun tomlarni tekshirmoqda; bu haqda RFE/RL va Times of Central Asia xabar berdi.

Manbalar

Anadolu Ajansı, datos reproducidos por TRT Haber sobre KADES, 27 de julio de 2026

Demirören Haber Ajansı (DHA), declaración del ministro sobre KADES, 9 de junio de 2026

Tribunal Europeo de Derechos Humanos, Glukhin c. Rusia, demanda 11519/20, sentencia del 4 de julio de 2023

RFE/RL, «Rooftop Raids: Turkmenistan Cracks Down On Starlink Users», 30 de abril de 2026

Times of Central Asia, «Turkmenistan Begins Seizing and Dismantling Starlink Equipment», 2026

ILGA-Europe, cronología de la represión de organizaciones LGBTI+ en Turquía (actualizada en noviembre de 2026)

Qo‘shimcha o‘qish uchun

Deniz Kandiyoti, «Bargaining with Patriarchy», Gender & Society, 2(3), 1988, pp. 274–290. Turk sotsiologi «patriarxal kelishuv» tushunchasini kiritgan ushbu maqola Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika ayollarining strategiyalarini Turkiya va Yaqin Sharqni ham o‘z ichiga olgan «klassik patriarxat» bilan qiyoslaydi.

Madina Tlostanova, What Does It Mean to Be Post-Soviet? Decolonial Art from the Ruins of the Soviet Empire, Duke University Press, 2018. Zamonaviy san’at orqali postsovet makoniga dekolonial qarash.

Nazan Üstündağ, The Mother, the Politician, and the Guerrilla: Women’s Political Imagination in the Kurdish Movement, Fordham University Press, 2023.

Dilar Dirik, The Kurdish Women’s Movement: History, Theory, Practice, Pluto Press, 2022.