Осы аптада арнайы топтамамыз Азияға назар аударады. Әуелі Ресей, Түркия және Орталық Азия туралы айтамыз. Бұлар біртұтас аймақ та, ортақ мәдениет те емес; оларды «шығыстық деспотизмнің» әртүрлі көрінісі ретінде қарастыруға болмайды. Біз оларды басқа себеппен қатар қойдық. Соңғы екі жылда осы мемлекеттердің бірқатары отбасы мен бала тууды нақты атауы және мерзімі бар мемлекеттік саясат деңгейіне көтерді. Ресей 2024 жылды Отбасы жылы деп жариялады. Түркияда 2025 жылғы Отбасы жылынан кейін 2035 жылға дейін созылатын Отбасы және халық саны онжылдығы басталды. Орталық Азия республикалары неке мен үй ішіндегі зорлық-зомбылық туралы заңдарын әрқайсысы өзінше өзгертуде. Бұл саясаттар бір-бірінен көшірілді ме — білмейміз және ондай тұжырым жасамаймыз. Бізді өңір феминистері көптен бері көтеріп жүрген нақты сұрақ қызықтырады: мемлекет ең алдымен отбасын қорғауды мақсат еткенде, зорлық-зомбылық бар қатынастан шығуға әйелдің қандай мүмкіндігі болады? Тексере алғанымызды айтып, анықталмағанын ашық көрсетеміз. Басында екі олқылықты мойындаймыз: тәжік және түрікмен тілдеріндегі сенімді сілтеме беруге болатын феминистік еңбектерді таба алмадық; аталған кітаптардың дерлік ешқайсысы испан тіліне аударылмаған.
1. Отбасы — мемлекеттік саясаттың өзегі
2026 жылғы 2 мамырда Түркияның ресми басылымы 2026/4 нөмірлі президенттік циркулярды жариялады. Ол 2026–2035 жылдарды Отбасы және халық саны онжылдығы деп белгілейді. Құжат туу көрсеткішінің төмендеуін, оны республика тарихындағы ең төмен деңгей деп сипаттай отырып, барлық мемлекеттік мекемеден саясатын отбасы және демография мақсаттарына сәйкестендіруді әрі жыл сайын есеп беруді талап етеді. Мамырдың соңғы аптасы Ұлттық отбасы аптасы болады. Шаралардың бірі — зиянды деп танылған медиа мазмұнын анықтап, оның алдын алуға арналған «цифрлық отбасы қалқаны». Қауіпті үрдістердің бірі ретінде cinsiyetsizleştirme, яғни гендерлік айырмашылықтарды жою немесе гендерді өшіру аталады. BirGün сияқты сыншыл басылымдар мұны әйелдерді отбасы саясатының шеңберіне қамау әрекеті деп бағалады.
Төрт айдан кейін бұл циркуляр жай бағдарламалық мәлімдеме болудан қалды. 12 қыркүйекте Түркия полициясы бірнеше провинцияда ЛГБТИ+ бірлестіктері мен АИТВ мәселелерімен айналысатын ұйымдарға қарсы «Ailem Güvende» («Менің отбасым қауіпсіз») операциясын бастады. Әділет министрі Акын Гүрлек 15 провинцияда 162 адамға, тоғыз бірлестік пен 13 мекемеге қатысты іс қозғалғанын айтты және операцияны Отбасы онжылдығының ұстанымымен әрі 2026/4 циркулярымен байланыстырды. Тінту жүргізілген ұйымдардың арасында Kaos GL, SPoD және Lambdaistanbul болды. Amnesty International мұны адам құқықтары дағдарысының күшеюі деп сипаттады; 65 елдегі 450-ден астам ұйым ұсталғандарды босатуға шақырды. Бұл маңызды: үкіметтің демографиялық саясат пен полиция операциясының байланысын ашық жазуы сирек кездеседі.
Заң шығару жолы басқаша өрбіді. 2025 жылғы қазандағы он бірінші сот реформасы пакетінің жобасы «биологиялық жыныс пен қоғамдық моральға қайшы» әрекеттерге бір жылдан үш жылға дейін бас бостандығынан айыруды ұсынып, жынысты заңды түрде ауыстыру жасын 25-ке көтеруді көздеді. Бірнеше қалада әйелдер мен ЛГБТИ+ адамдар наразылық білдірген соң баптар алынды. Олар он екінші пакет үшін тағы жарияланды, бірақ оған да енбеді. Пакет 2026 жылғы 16 шілдеде қабылданып, 31 шілдеде 7589 нөмірлі заң ретінде осы нормаларсыз жарияланды.
Ресей ұқсас нәтижеге басқа жолмен баруда. 2024 жылғы қарашадан бері федералдық заң балалы болудан өз еркімен бас тартуды «насихаттауға» тыйым салады. Алғашқы 50 000 рубль айыппұл 2025 жылғы ақпанда Севастополь тұрғынына өшірілмеген жарияланымдары үшін салынды. «Абортқа итермелеуді» жазалайтын өңірлік заңдар көбейді: The Moscow Times келтірген деректер бойынша 2026 жылдың басында 24, мамырдың соңында 31 аумақта болған. Кей өңірлердегі барлық жеке клиника пациенттердің өтініші бойынша аборт жасауды тоқтатты. Свердловск облысында барлық клиника мұны облыстық денсаулық сақтау министрлігінің сөзімен «өз бастамасымен» істеген; Mediazona бұл мәлімдемені 2026 жылғы наурызда жариялады.
Вологда облысы ықпалды өлшеудің қиындығын көрсетеді. Губернатор Георгий Филимонов маусымда 2025 жылы 309 аборт жасалғанын, ал бір жыл бұрын 1 679 болғанын жазды — 81,6% азаю. Vedomosti федералдық денсаулық сақтау министрлігінің басқа қатарын келтірді: 2025 жылы жүктіліктің үзілуі 1 653, 2024 жылы 3 044 болған, яғни 45,7% төмен. Алайда федералдық санатқа өздігінен болған жүктілік шығыны да кіреді, сондықтан оны жасалған аборт санымен тікелей салыстыруға болмайды. Өңірлік ведомство Vedomosti-ге медициналық аборттар 2025 жылы 263, 2024 жылы 1 538 болғанын мәлімдеді — 82,9% төмендеу. Meduza әйелдердің аборт жасату үшін көршілес облыстарға баратынын да құжаттады. Демек, бір облыстағы көрсеткіштің азаюы жалпы қанша жүктілік үзілгенін көрсетпейді.
Түрік әлеуметтанушысы Серпил Санджар бұл саяси еңбек бөлінісіне 2012 жылғы Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar («Түрік модернизациясының гендері: мемлекетті ерлер, отбасын әйелдер құрады») атты ықпалды кітабында атау берген. Отбасы онжылдығын осы формуланың жаңа көрінісі деп түсіндіруге болады.
Дереккөздер
Medyascope, llamamiento de más de 450 organizaciones, 21 de septiembre de 2026
Bianet, «Resmi Gazete’de yayımlandı: 12. Yargı Paketi neleri değiştiriyor?», 31 de julio de 2026 · Resmî Gazete, 7589
Novaya Gazeta Europe, primera multa por «propaganda childfree», 1 de febrero de 2025
ABNews, descenso del 81,6 % anunciado en Vólogda, 2 de junio de 2026
Vedomosti, estadísticas federales y aclaración sobre pérdidas gestacionales, 2 de julio de 2026
Meduza, obstáculos para acceder al aborto y desplazamientos entre regiones, 28 de abril de 2025
2. Кете алу мүмкіндігі
Зорлық-зомбылық бар қарым-қатынастан кету үшін түнеуге орын, күнкөріске ақша және адамды қайтадан үйіне қайтармайтын билік қажет. Биылғы күзде өңірдегі осындай тіректердің бірқатары өзгерді, бірақ өзгерістер бір бағытта жүріп жатқан жоқ.
Түркияда Конституциялық сот 2026 жылғы 4 маусымда көпшілік дауыспен Азаматтық кодекстің 175-бабындағы süresiz olarak («мерзімсіз») сөзін алып тастады. Бұл сөз ажырасқаннан кейін кедейлікке байланысты тағайындалатын алиментті мерзімсіз төлеуге мүмкіндік беретін. Шешім 30 қыркүйекте жарияланып, 2027 жылғы 30 маусымда күшіне енеді. Ол алиментті жоймайды және бұрынғы шешімдерді автоматты түрде тоқтатпайды, тек әзірге белгіленбеген мерзім шегін айқындауды парламентке қалдырады. Түркиядағы фемицидтердің азаматтық есебін ай сайын жариялайтын Kadın Cinayetlerini Durduracağız платформасы қазан есебінде бұл шектеуді сынап, оны ақысыз күтім еңбегімен және ажырасу еркіндігімен байланыстырады.
Қазақстандағы жағдай ең қайшылықты. Бұрынғы министр Қуандық Бишімбаевтың әйелі Салтанат Нүкенованы өлтіруіне қатысты соттан кейін ел 2024 жылы тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жазаларды қатайтты. 2025 жылғы 16 шілдеде президент сталкингті 50 тәулікке дейін қамаумен, некеге мәжбүрлеуді ауырлататын жағдайларда он жылға дейін түрмемен жазалайтын заңға қол қойды. Екінші норма қыз алып қашуды да қамтиды. Ішкі істер министрінің орынбасары Санжар Әділов 2026 жылғы маусымда бес айда 83 сталкинг және некеге мәжбүрлеу бойынша 12 істің сотқа жіберілгенін хабарлап, қайталанған сталкингке бес жылға дейін бас бостандығынан айыруды ұсынды. Сонымен қатар Human Rights Watch дерегінше, елде тұрмыстық зорлық-зомбылыққа арналған жеке заң қазір жоқ, ол әлі де дербес қылмыс құрамына жатпайды. Үкімет 6 қазанда БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою комитетіне мұндай заң қабылдауға уәде берді. Қазақстанның оңтүстігіндегі қыз алып қашуды зерттеген антрополог Синтия Вернер 2009 жылы оның «қайта жандануы» туралы пікірдің жергілікті ұят пен дәстүр дискурстары арқылы түсіндірілетінін көрсетті. Басқа зерттеулер бұл тәжірибенің өскені туралы тұжырымға күмән келтіреді. Мұнда «дәстүр» сөзі тәжірибені ақтау үшін де, оны өткеннің еншісіндегі құбылыс етіп көрсету үшін де қолданылады.
Өзбекстан 2023 жылғы сәуірде тұрмыстық зорлық-зомбылықты қылмыс деп таныды. Human Rights Watch 2026 жылғы наурызда заңнамалық реформа оны іске асырудан жылдам жүріп жатқанын жазды. Азаматтық ұйымдар мен БҰҰ Даму бағдарламасының 2024 жылғы зерттеуіне сүйеніп, қылмыстық жауапкершілік енгізілгелі ашылған істердің жартысынан көбі жабылғанын атап өтті. Зорлық-зомбылық болған ажырасуларда міндетті татуласу кезеңі 2025 жылғы ақпанда жойылғанына қарамастан, татуластыру рәсімдері әлі қолданылып келеді. Өзбекстан Жоғарғы соты 2025 жылдың алғашқы он айында тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін 10 000-нан астам адам сотқа тартылғанын хабарлады.
Қырғызстанда отбасылық зорлық-зомбылық істері өсіп жатыр, ал баспаналарды қаржыландыру туралы сандарды сақтықпен түсіндіру қажет. Жоғарғы сот 2026 жылғы наурызда БҰҰ-ның Әйелдер мәртебесі жөніндегі комиссиясына 2025 жылы 1 196 іс тіркелгенін, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 24% көп екенін хабарлап, өсімді анықтаудың жақсаруымен түсіндірді. Дағдарыс орталықтарының өкілдері наурызда қаржыландыру 2025 жылғы 28 миллион сомнан 2026 жылға жоспарланған 15 миллион сомға төмендегенін айтты. Бірақ 5 қарашада министрлік өкілі әлеуметтік жобаларға арналған жалпы 115 миллион сомның 28,6 миллионы осы орталықтарға қарастырылғанын мәлімдеді. Қаражаттың нақты жұмсалуы мен баптардың шеңберін білмей, баспаналарға қанша қолдау жеткенін анықтай алмаймыз. Іс санының көбеюі зорлық-зомбылықтың міндетті түрде көбейгенін білдірмейді. Қырғыз зерттеушісі Сыйнат Султаналиева осы көмек желісін сақтап отырған белсенді әйелдерді зерттеп, феминизмнің сырттан әкелінбей, жергілікті ресурстармен қалыптасуын сипаттау үшін «болмыстың көшпелілігі» ұғымын ұсынды.
Халықаралық заңгерлер комиссиясы мен Тәжікстандағы Right and Prosperity ұйымының мәліметінше, Тәжікстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық, некедегі зорлау және интернеттегі зорлық-зомбылық дербес қылмыс ретінде анық көрсетілмеген. Сот неке жасын 17-ге дейін төмендете алады. 5 қарашада Женевадағы БҰҰ Әмбебап мерзімді шолуында Бельгия, Чили, Исландия, Швейцария және Ұлыбритания гендерлік және тұрмыстық зорлық-зомбылықты қылмыс деп тануды ұсынды. Осы шолуды аяқтағанда үкімет бұл ұсыныстардың қайсысын қабылдағанын тексере алмадық.
Ресей құрамындағы Солтүстік Кавказда Ad Rem құқық қорғау ұйымы 2018–2025 жылдардағы, көбіне Шешенстандағы, тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайларын құжаттады. Кей істерде полиция мен туыстар қашып кеткен әйелдерді үйіне қайтару үшін бірігіп әрекет еткен, ал көмектескен адамдарға қоқан-лоқы жасалған. Novaya Gazeta Europe мәліметінше, мұндай тәжірибелер өзге өңірлерге де таралып жатыр. Сол мақаладан бұрын жарияланған Ad Rem ұйымының «Қорғаудың орнына қудалау» баяндамасы зорлық-зомбылықтан қашуға тырысқан әйелдерге қарсы мемлекеттік мекемелердің қалай қолданылатынын көрсетеді. Осы желілерде жұмыс істейтін адамдардың аттарын атамаймыз.
Дереккөздер
Anayasa Mahkemesi, sentencia E. 2025/156, K. 2026/131, de 4 de junio de 2026; Euronews Türkçe, sobre la publicación el 30 de septiembre de 2026
Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu, Ekim 2026 Raporu, 6 de noviembre de 2026
Time.kz, «От настойчивости до преследования», 9 de junio de 2026 · Прокуратура Республики Казахстан
Human Rights Watch, «Kazakhstan Women Need Action on Domestic Violence», 14 de octubre de 2026
Human Rights Watch, «Uzbekistan’s Domestic Violence Reforms Fall Short», 4 de marzo de 2026
Kabar, aumento del 24 % en las causas por violencia familiar en 2025, marzo de 2026; 24.kg / For.kg, denuncia de reducción presupuestaria para centros de crisis, marzo de 2026; Sputnik Кыргызстан, declaración ministerial sobre la financiación, 5 de noviembre de 2026 (en kirguís)
Novaya Gazeta Europe, artículo sobre las prácticas documentadas por Ad Rem, 17 de marzo de 2026
3. Кім есептейді, кім қарсылық білдіре алады?
Түркия фемицид бойынша ресми статистика жарияламайды. Әйелдер ұйымдары оны әрқайсысы өз әдісімен есептейді. Kadın Cinayetlerini Durduracağız 2026 жылғы қазанда ерлер қолынан қаза тапқан 20 әйелді және күмәнді 39 өлімді тіркеді. 20 кісі өлтірудің 15-інде атыс қаруы қолданылған, тоғызы жәбірленушінің үйінде болған. Түркия әйелдер қауымдастықтары федерациясы осы айда 21 кісі өлтіру мен 12 күмәнді өлімді санады. Әр ұйым өз әдісін қолданады. Платформаны «заң мен моральға қайшы» іс-әрекет және «отбасын ыдырату» деген айыппен тарату туралы 2022 жылғы сәуірден бастап сот ісі жүрді; Стамбұл соты оны 2023 жылғы 13 қыркүйекте кері қайтарды.
Ресейде есеп жүргізу де, келіспеушілікті білдіру де қауіпті болды. Бас прокуратура 2024 жылғы сәуірде Украинаға басып кіру басталғаннан бір күн кейін құрылған Соғысқа қарсы феминистік қарсылықты «қалаусыз» деп таныды. Әділет министрлігі қозғалысты тізімге енгізді. Оның қызметіне қатысу жағдайға қарай әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін. 2022 жылғы желтоқсанда-ақ ұйым «шетелдік агент» деп танылған еді. 2026 жылғы 4 маусымда Росфинмониторинг OVD-Info және тағы 35 ұйымды сәуірде адвокаттарсыз өткен тыңдауда «экстремистік» деп танылған Мемориалдың ықтимал бөліктері ретінде «экстремистер» тізіміне қосты. OVD-Info мен Мемориал гендерлік зорлық-зомбылыққа маманданбаған: олар саяси қуғын-сүргінді құжаттайды. Оларға жасалған қысым әйелдерге көмек көрсететін топтар да барған сайын үлкен қауіппен жұмыс істейтін азаматтық кеңістіктің тарылуының бір бөлігі.
Финляндиялық әлеуметтанушы Инна Перхеентупа 2010 жылдары Ресейдегі төменнен құрылған феминистік ұжымдарды зерттеп, ресурстар аз және қысым өсе түскен жағдайда жұмысын қалай жалғастырғанын сипаттады. Оның 2022 жылы жарияланған этнографиясы кейін көп бөлігі эмиграцияға мәжбүр болған ортаны көрсетеді.
Қырғызстанда 2024 жылғы заң шетелден қаржы алатын және заң саяси деп есептейтін қызметпен айналысатын үкіметтік емес ұйымдарды «шетелдік өкіл» ретінде тіркелуге міндеттейді; бұл Ресейдің 2012 жылғы үлгісіне ұқсайды. Заңдардың мәтіні мен қабылдану жолдарын салыстыру бірінің екіншісінен қаншалықты көшірілгенін анықтауға мүмкіндік берер еді. Ондай салыстыру әлі жасалған жоқ.
Дереккөздер
Evrensel, informe de feminicidios de octubre de 2026, 6 de noviembre de 2026
Diken, «KCDP: Geçen ay 20 kadın öldürüldü, 39 kadının ölümü şüpheli», 6 de noviembre de 2026
Federación de Asociaciones de Mujeres de Turquía (TKDF), recuento de octubre de 2026
Bianet, «KCDP kapatma davası reddedildi», 13 de septiembre de 2023
Mediazona, declaración de «organización indeseable» contra la Resistencia Feminista Antiguerra, 27 de abril de 2024 · УК РФ, ст. 284.1
Human Rights Watch, «Russia: Rights Group OVD-Info Designated “Extremist”», 5 de junio de 2026; Meduza, sobre la inclusión en el registro de Rosfinmonitoring, 4 de junio de 2026
4. Дабыл түймелері, қалқандар және антенналар
Бұл радарда технология көбіне қорғау мен бақылаудың инфрақұрылымы ретінде көрінеді, ал жасанды интеллект ретінде өте сирек кездеседі.
Түркия Ішкі істер министрлігінің KADES жедел көмек қосымшасы бір түйме арқылы полиция шақыруға және орналасқан жерді жіберуге мүмкіндік береді. Anadolu Ajansı 2026 жылғы 27 шілдеде таратқан министрлік деректеріне сәйкес, қосымша 9 859 147 рет жүктеліп, 239 356 дабыл түскен; оның 152 974-і шынайы, 86 382-сі негізсіз деп есептелген. Алайда маусымда ішкі істер министрі Мұстафа Чифтчи ұқсас жүктеу санын келтіре отырып, 2 117 098 дабыл туралы айтқан. Екі дерек те бір министрлікке тиесілі делінеді, бірақ оларды үйлестіретін түсіндірме таба алмадық. Сондықтан бірдей көрсеткіш деп салыстыруға болмайды. Ешқайсысы қанша әйелдің қорғалғанын айтпайды. Жүктеулер саны да жеке пайдаланушылар санына тең емес.
Түрік циркулярындағы «цифрлық отбасы қалқаны» әзірге техникалық сипаттамасы белгісіз мақсат қана. Бірақ ILGA-Europe мәліметінше, қыркүйектегі операцияға дейін бірнеше ЛГБТИ+ ұйымының сайттары мен әлеуметтік желідегі парақшалары бұғатталған. Ресейде «баласыздықты насихаттауға» қарсы заң көбіне интернет жазбаларына қолданылады. Еуропалық адам құқықтары соты 2023 жылғы Глухин Ресейге қарсы ісінде Мәскеу метросындағы бет-әлпетті тану технологиясымен наразылық білдірушіні анықтап, қамауды құқық бұзушылық деп таныды. Түрікменстанда 2026 жылғы сәуір ортасынан бері полиция әлемдегі ең баяу әрі қатаң цензураланған интернетті айналып өтуге пайдаланылған Starlink антенналарын тәркілеу үшін шатырларды тексеруде; бұл туралы RFE/RL және Times of Central Asia хабарлады.
Дереккөздер
Anadolu Ajansı, datos reproducidos por TRT Haber sobre KADES, 27 de julio de 2026
Demirören Haber Ajansı (DHA), declaración del ministro sobre KADES, 9 de junio de 2026
RFE/RL, «Rooftop Raids: Turkmenistan Cracks Down On Starlink Users», 30 de abril de 2026
Times of Central Asia, «Turkmenistan Begins Seizing and Dismantling Starlink Equipment», 2026
Қосымша оқу үшін
Deniz Kandiyoti, «Bargaining with Patriarchy», Gender & Society, 2(3), 1988, pp. 274–290. Түрік әлеуметтанушысы «патриархалдық келісім» ұғымын енгізген мақалада Сахараның оңтүстігіндегі Африка әйелдерінің стратегияларын Түркия мен Таяу Шығысты да қамтитын «классикалық патриархатпен» салыстырады.
Madina Tlostanova, What Does It Mean to Be Post-Soviet? Decolonial Art from the Ruins of the Soviet Empire, Duke University Press, 2018. Қазіргі өнер арқылы посткеңестік кеңістікті деколониялық тұрғыдан оқу.
Dilar Dirik, The Kurdish Women’s Movement: History, Theory, Practice, Pluto Press, 2022.