Bu hafta dosyamız Asya’ya bakıyor. Rusya, Türkiye ve Orta Asya’dan başlıyoruz. Bunlar tek bir bölge oluşturmaz, ortak bir kültürü paylaşmaz ve aynı “Doğu despotizminin” örnekleri olarak okunmamalıdır. Bir araya getirmemizin başka bir nedeni var. Son iki yılda bu devletlerin bir kısmı, aileyi ve doğum oranlarını adı ve takvimi belli hükümet politikalarına dönüştürdü. Rusya 2024’ü Aile Yılı ilan etti; Türkiye 2025 Aile Yılı’nı 2035’e uzanan Aile ve Nüfus On Yılı ile sürdürdü; Orta Asya cumhuriyetleri ise evlilik ve ev içi şiddet yasalarını farklı biçimlerde değiştiriyor. Bu politikaların birbirinden kopyalandığını bilmiyoruz ve böyle bir iddiada bulunmuyoruz. Bizi ilgilendiren, bölgedeki feministlerin yıllardır sorduğu daha somut bir soru: Devlet korunması gereken şeyin aile olduğuna karar verdiğinde, şiddet içeren bir ilişkiden ayrılmak isteyen kadının elinde hangi imkânlar kalır? Doğrulayabildiklerimizi aktarıyor, doğrulayamadıklarımızı belirtiyoruz. Başta iki eksiği de söylemeliyiz: Tacikçe veya Türkmence güvenle atıf yapabileceğimiz feminist bir çalışmaya ulaşamadık; andığımız kitapların da neredeyse hiçbiri İspanyolcaya çevrilmemiş.

1. Devlet Meselesi Olarak Aile

2 Mayıs 2026’da Resmî Gazete, 2026–2035 dönemini Aile ve Nüfus On Yılı ilan eden 2026/4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi’ni yayımladı. Genelge, Cumhuriyet tarihinin en düşük düzeyinde olduğunu belirttiği doğurganlık oranından hareket ediyor; tüm kamu kurumlarının politikalarını aile ve nüfus hedefleriyle uyumlaştırmasını ve çalışmalarını her yıl bildirmesini istiyor. Mayıs ayının son haftasını Ulusal Aile Haftası olarak belirliyor. Önlemler arasında, medyada zararlı kabul edilen içerikleri tespit etmek ve önlemek amacıyla bir “dijital aile kalkanı” da bulunuyor. Zararlı görülen eğilimlerden biri “cinsiyetsizleştirme” olarak anılıyor. BirGün gibi eleştirel yayınlar genelgeyi kadınları aile politikalarının içine sıkıştırma girişimi olarak değerlendirdi.

Dört ay sonra genelge yalnızca bir niyet beyanı olmaktan çıktı. 12 Eylül’de Türk polisi, çeşitli illerde LGBTİ+ ve HIV alanında çalışan derneklere yönelik “Ailem Güvende” operasyonunu başlattı. Adalet Bakanı Akın Gürlek, 15 ilde 162 kişi, dokuz dernek ve 13 işletme hakkında işlem yapıldığını açıkladı ve operasyonların Aile ve Nüfus On Yılı vizyonu ile 2026/4 sayılı Genelge doğrultusunda yürütüldüğünü söyledi. Arama yapılan kurumlar arasında Kaos GL, SPoD ve Lambdaistanbul da vardı. Uluslararası Af Örgütü bu operasyonu ağırlaşan bir haklar krizinin parçası olarak nitelendirdi; 65 ülkeden 450’den fazla kuruluş gözaltına alınanların serbest bırakılmasını istedi. Bu bağlantı önemlidir: bir hükümetin demografi politikasıyla polis operasyonu arasındaki bağı bu kadar açık biçimde kayda geçirmesi sık görülen bir durum değildir.

Yasama süreci farklı ilerlemişti. Ekim 2025 tarihli 11. Yargı Paketi taslağı, “biyolojik cinsiyete ve genel ahlaka aykırı” davranışlara bir ila üç yıl hapis cezası öngörüyor ve cinsiyet geçişi için yaş sınırını 25’e yükseltiyordu. Çeşitli kentlerde kadınların ve LGBTİ+ kişilerin protestolarından sonra bu maddeler çıkarıldı. 12. paket için yeniden duyuruldular, ancak ona da girmediler. Paket 16 Temmuz 2026’da kabul edildi ve 31 Temmuz’da 7589 sayılı Kanun olarak, söz konusu maddeler olmadan yayımlandı.

Rusya benzer bir sonuca başka yoldan ilerledi. Kasım 2024’ten beri federal yasa, gönüllü olarak çocuk sahibi olmamayı seçmenin “propagandasını” yasaklıyor. İlk para cezası Şubat 2025’te, eski paylaşımlarını silmeyen Sivastopollü bir kadına 50.000 ruble olarak kesildi. “Kürtaja yönlendirme”yi cezalandıran bölgesel yasalar yayıldı: The Moscow Times’ın aktardığı kaynaklar 2026 başında 24, mayıs sonunda 31 bölge sayıyordu. Bazı bölgelerde özel klinikler, hastaların isteği üzerine kürtaj yapmayı tamamen durdurdu. Sverdlovsk bölgesinde bütün klinikler bunu bölgesel Sağlık Bakanlığının ifadesiyle “kendi girişimleriyle” yaptı; Mediazona bu açıklamayı Mart 2026’da aktardı.

Vologda bölgesi sonuçları ölçmenin ne kadar zor olduğunu gösteriyor. Vali Georgiy Filimonov, haziranda 2025’te 309 kürtaj yapıldığını, bir önceki yıl bu sayının 1.679 olduğunu yazdı: %81,6 düşüş. Vedomosti federal Sağlık Bakanlığından farklı bir seri aktardı: 2024’te 3.044, 2025’te 1.653 gebelik sonlanması; %45,7 azalma. Ancak bu federal kategori kendiliğinden gerçekleşen gebelik kayıplarını da içerdiğinden gerçekleştirilen kürtajlarla doğrudan karşılaştırılamaz. Bölgesel sağlık birimi Vedomosti’ye tıbbi kürtaj sayısının 2024’te 1.538, 2025’te 263 olduğunu bildirdi; bu %82,9 düşüş demek. Meduza ayrıca kadınların kürtaj için komşu bölgelere gittiğini belgeledi. Dolayısıyla bölgesel kayıtlarda azalma olması, toplam kaç gebeliğin sonlandırıldığını söylemez.

Sosyolog Serpil Sancar, bugün de önemli bir başvuru kaynağı olan 2012 tarihli Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar kitabında bu siyasi iş bölümünü adlandırmıştı. Aile ve Nüfus On Yılı, bu formülün yeni bir versiyonu olarak okunabilir.

Kaynaklar

Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 2026/4, «Aile ve Nüfus On Yılı (2026-2035)», Resmî Gazete n.º 33241, 2 de mayo de 2026 (texto en Lexpera)

BirGün, «Aile ve Nüfus On Yılı genelgesi: Kadınlar yine aile politikalarının içine sıkıştırıldı», mayo de 2026

İstiklal, operación «Ailem Güvende» (162 personas investigadas, nueve asociaciones y trece establecimientos), septiembre de 2026

Amnistía Internacional, «Türkiye’s crackdown on LGBTI groups and activists is part of an escalating rights crisis», septiembre de 2026

Medyascope, llamamiento de más de 450 organizaciones, 21 de septiembre de 2026

Bianet, «Resmi Gazete’de yayımlandı: 12. Yargı Paketi neleri değiştiriyor?», 31 de julio de 2026 · Resmî Gazete, 7589

Novaya Gazeta Europe, primera multa por «propaganda childfree», 1 de febrero de 2025

The Moscow Times (edición rusa), legislación regional contra la «inducción al aborto», 2 de junio de 2026

Mediazona, retirada de abortos a petición de las pacientes en clínicas privadas de Sverdlovsk, 26 de marzo de 2026

ABNews, descenso del 81,6 % anunciado en Vólogda, 2 de junio de 2026

Vedomosti, estadísticas federales y aclaración sobre pérdidas gestacionales, 2 de julio de 2026

Meduza, obstáculos para acceder al aborto y desplazamientos entre regiones, 28 de abril de 2025

Serpil Sancar, Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar, İletişim Yayınları, 2012 (turco)

2. Gidebilmek

Şiddet içeren bir ilişkiden ayrılabilmek için uyuyacak bir yer, geçinecek para ve kişiyi eve geri göndermeyecek bir kamu otoritesi gerekir. Bu sonbaharda bölgede bu desteklerden bazıları değişti; üstelik değişim her yerde aynı yönde olmadı.

Türkiye’de Anayasa Mahkemesi, 4 Haziran 2026’da oy çokluğuyla Medeni Kanun’un 175. maddesindeki “süresiz olarak” ifadesini iptal etti. Bu ifade, boşanma sonrası yoksulluk nafakasının süre sınırı olmadan verilmesine imkân tanıyordu. Karar 30 Eylül’de Resmî Gazete’de yayımlandı ve 30 Haziran 2027’de yürürlüğe girecek. Nafakayı kaldırmıyor ve daha önce verilmiş kararları kendiliğinden geçersiz kılmıyor; henüz belirlenmemiş süre sınırını koyma görevini Meclise bırakıyor. Türkiye’de her ay kadın cinayetlerine ilişkin sivil toplum verileri yayımlayan Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu, ekim raporunda bu sınırlandırmayı eleştiriyor ve ücretsiz bakım emeği ile boşanma özgürlüğü arasında bağlantı kuruyor.

Kazakistan en muğlak örnek. Eski bakan Kuandık Bişimbayev’in eşi Saltanat Nukenova’yı öldürmesiyle ilgili davanın ardından ülke 2024’te aile içi şiddet cezalarını ağırlaştırdı. Cumhurbaşkanı 16 Temmuz 2025’te ısrarlı takibi 50 güne kadar gözaltıyla, evlenmeye zorlamayı ise ağırlaştırıcı hâllerde on yıla kadar hapisle cezalandıran yasayı imzaladı. İkinci düzenleme, evlenme amacıyla kadın kaçırmayı da kapsıyor. İçişleri Bakan Yardımcısı Sancar Adilov, Haziran 2026’da Parlamentoya beş ay içinde 83 ısrarlı takip ve 12 zorla evlendirme dosyasının mahkemeye sevk edildiğini söyledi; tekrarlanan ısrarlı takibe beş yıla kadar hapis cezası önerdi. Buna karşılık Human Rights Watch’a göre ülkede artık aile içi şiddete özgü bir yasa yok ve aile içi şiddet bağımsız bir suç olarak tanımlanmıyor. Hükümet, 6 Ekim’de BM Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Komitesi önünde bunu suç sayan bir yasa sözü verdi. Güney Kazakistan’da gelin kaçırmayı inceleyen antropolog Cynthia Werner, 2009’da uygulamanın sözde “geri dönüşünün” yerel utanç ve gelenek söylemleriyle açıklandığını gösterdi. Başka araştırmalar gerçekten artış yaşandığı görüşüne itiraz ediyor. “Gelenek” sözcüğü burada hem uygulamayı meşrulaştırmaya hem de sanki artık geçmişte kaldığını göstermeye yarıyor.

Nisan 2023’te aile içi şiddeti suç haline getiren Özbekistan için Human Rights Watch Mart 2026’da yasal değişimin uygulamadan daha hızlı ilerlediğini yazdı. Sivil toplum kuruluşları ile UNDP’nin 2024 tarihli araştırmasına göre suçun tanımlanmasından sonra açılan davaların yarıdan fazlası kapatılmıştı. Şiddetin bulunduğu boşanma davalarında zorunlu uzlaşma süresi Şubat 2025’te kaldırıldığı halde uzlaştırmaya başvurulmaya devam edildiğini belirtti. Özbekistan Yüksek Mahkemesi ise 2025’in ilk on ayında aile içi şiddet nedeniyle 10.000’den fazla kişinin yargılandığını bildirdi.

Kırgızistan’da aile içi şiddet davaları artarken sığınakların finansmanı hakkındaki rakamları dikkatle okumak gerekiyor. Yüksek Mahkeme, Mart 2026’da BM Kadının Statüsü Komisyonuna 2025’te 1.196 dava açıldığını, bunun 2024’e göre %24 artış olduğunu ve artışın daha iyi tespitten kaynaklandığını bildirdi. Kriz merkezi temsilcileri martta ödeneğin 2025’te 28 milyon som iken 2026 için 15 milyon som olarak planlandığını söyledi. Ancak 5 Kasım’da bir bakanlık yetkilisi, sosyal projelere ayrılan toplam 115 milyon somluk bütçe içinde bu merkezlere 28,6 milyon som öngörüldüğünü açıkladı. Gerçek harcama ve kalemlerin kapsamı bilinmeden sığınaklara ne kadar destek ulaştığını belirleyemiyoruz. Daha çok dava, mutlaka daha çok şiddet anlamına gelmez. Kırgız araştırmacı Syinat Sultanalieva, bu destek ağının büyük bölümünü ayakta tutan aktivistleri inceledi ve feminizmin dışarıdan ithal edilen değil, yerel kaynaklarla kurulan bir hareket oluşunu anlatmak için “varoluşun göçebeliği” kavramını önerdi.

Uluslararası Hukukçular Komisyonu ile Tacikistanlı Right and Prosperity kuruluşuna göre Tacikistan’da aile içi şiddet, evlilik içi tecavüz ve çevrim içi şiddet açıkça ayrı suçlar olarak tanımlanmıyor. Mahkeme asgari evlilik yaşını 17’ye indirebiliyor. 5 Kasım’da Cenevre’deki Evrensel Periyodik İnceleme sırasında Belçika, Şili, İzlanda, İsviçre ve Birleşik Krallık, toplumsal cinsiyete dayalı ve aile içi şiddetin suç sayılmasını önerdi. Bu inceleme kapanırken hükümetin hangi önerileri kabul ettiğini doğrulayamadık.

Rusya’ya bağlı Kuzey Kafkasya’da insan hakları örgütü Ad Rem, çoğu Çeçenistan’da olmak üzere 2018–2025 yıllarındaki aile içi şiddet vakalarını belgeledi. Bu vakalarda polis ve aileler, evden kaçan kadınları geri göndermek için birlikte hareket ediyor; yardım edenler de tehdit ediliyor. Novaya Gazeta Europe’un özetine göre bu uygulamalar başka bölgelere de yayılıyor. Söz konusu haberden önce yayımlanan Ad Rem raporu Koruma Yerine Takibat, şiddetten kaçmaya çalışan kadınlara karşı kamu kurumlarının kullanılmasını belgeliyor. Bu ağlarda çalışan kişilerin adlarını vermiyoruz.

Kaynaklar

Anayasa Mahkemesi, sentencia E. 2025/156, K. 2026/131, de 4 de junio de 2026; Euronews Türkçe, sobre la publicación el 30 de septiembre de 2026

Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu, Ekim 2026 Raporu, 6 de noviembre de 2026

Time.kz, «От настойчивости до преследования», 9 de junio de 2026 · Прокуратура Республики Казахстан

Human Rights Watch, «Kazakhstan Women Need Action on Domestic Violence», 14 de octubre de 2026

Cynthia Werner, «Bride Abduction in Post-Soviet Central Asia: Marking a Shift Towards Patriarchy through Local Discourses of Shame and Tradition», Journal of the Royal Anthropological Institute, 15(2), 2009, pp. 314–331

Human Rights Watch, «Uzbekistan’s Domestic Violence Reforms Fall Short», 4 de marzo de 2026

Kabar, aumento del 24 % en las causas por violencia familiar en 2025, marzo de 2026; 24.kg / For.kg, denuncia de reducción presupuestaria para centros de crisis, marzo de 2026; Sputnik Кыргызстан, declaración ministerial sobre la financiación, 5 de noviembre de 2026 (en kirguís)

Syinat Sultanalieva, «Nomadity of Being» in Central Asia: Narratives of Kyrgyzstani Women’s Rights Activists, Palgrave Macmillan, 2023

Comisión Internacional de Juristas y Right and Prosperity, observaciones al Examen Periódico Universal de Tayikistán, abril de 2026

Human Rights Watch, «Tajikistan: UN Members Urge Stronger Rights Protection», 10 de noviembre de 2026

Novaya Gazeta Europe, artículo sobre las prácticas documentadas por Ad Rem, 17 de marzo de 2026

Ad Rem, «Преследование вместо защиты: как государственные институты используются против женщин, пострадавших от домашнего насилия» (informe original)

3. Kim Sayıyor, Kim İtiraz Edebiliyor?

Türkiye resmî bir kadın cinayeti istatistiği yayımlamıyor. Sayımı, farklı yöntemler kullanan kadın örgütleri yapıyor. Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu Ekim 2026’da erkekler tarafından öldürülen 20 kadın ve 39 şüpheli kadın ölümü kaydetti. Bu 20 cinayetin 15’inde ateşli silah kullanıldı, dokuzu kadınların evinde işlendi. Türkiye Kadın Dernekleri Federasyonu aynı ay 21 cinayet ve 12 şüpheli ölüm saydı. Her kuruluş kendi yöntemini kullanıyor. Platform hakkında Nisan 2022’den itibaren “hukuka ve ahlaka aykırı” faaliyet ve “aileyi parçalama” gerekçeleriyle kapatma davası açıldı; İstanbul’daki mahkeme davayı 13 Eylül 2023’te reddetti.

Rusya’da saymak ve muhalefet etmek tehlikeli hale geldi. Başsavcılık, Ukrayna’nın işgalinin başlamasından bir gün sonra kurulan Feminist Savaş Karşıtı Direniş’i Nisan 2024’te “istenmeyen örgüt” ilan etti. Adalet Bakanlığı ağı sicile ekledi. Faaliyetlerine katılım, koşullara göre idari veya cezai yaptırımlara yol açabilir. Ağ daha önce, Aralık 2022’de “yabancı ajan” ilan edilmişti. Mali izleme servisi Rosfinmonitoring, 4 Haziran 2026’da OVD-Info’yu ve 35 kuruluşu daha, avukatların bulunmadığı bir duruşmada nisan ayında “aşırılıkçı” ilan edilmiş Memorial’ın sözde parçaları olarak “aşırılıkçılar” listesine ekledi. OVD-Info ve Memorial toplumsal cinsiyete dayalı şiddet alanında uzmanlaşmış kurumlar değil; siyasi baskıyı belgeliyorlar. Onlara yönelik takibat, kadınlara yardım eden örgütlerin de giderek daha büyük risk altında çalıştığı sivil alanın daralmasının bir parçasıdır.

Finlandiyalı sosyolog Inna Perheentupa, 2010’lar boyunca Rusya’daki taban feminist kolektiflerini izledi ve artan baskı altında, çok az kaynakla çalışmalarını nasıl sürdürdüklerini anlattı. 2022’de yayımlanan etnografisi, o tarihten sonra büyük ölçüde sürgüne zorlanan bir dünyayı betimliyor.

Kırgızistan’da 2024 tarihli yasa, yurt dışından finansman alan ve yasanın siyasi saydığı faaliyetleri yürüten sivil toplum kuruluşlarına, Rusya’nın 2012 düzenlemesine benzer biçimde “yabancı temsilci” olarak kayıt yaptırma yükümlülüğü getiriyor. Metinleri ve kabul süreçlerini karşılaştırmak, bir düzenlemenin diğerinden ne ölçüde kopyalandığını gösterebilir. Bu karşılaştırma henüz yapılmadı.

Kaynaklar

Evrensel, informe de feminicidios de octubre de 2026, 6 de noviembre de 2026

Diken, «KCDP: Geçen ay 20 kadın öldürüldü, 39 kadının ölümü şüpheli», 6 de noviembre de 2026

Federación de Asociaciones de Mujeres de Turquía (TKDF), recuento de octubre de 2026

Bianet, «KCDP kapatma davası reddedildi», 13 de septiembre de 2023

Mediazona, declaración de «organización indeseable» contra la Resistencia Feminista Antiguerra, 27 de abril de 2024 · УК РФ, ст. 284.1

Human Rights Watch, «Russia: Rights Group OVD-Info Designated “Extremist”», 5 de junio de 2026; Meduza, sobre la inclusión en el registro de Rosfinmonitoring, 4 de junio de 2026

Inna Perheentupa, Feminist Politics in Neoconservative Russia: An Ethnography of Resistance and Resources, Bristol University Press, 2022

Human Rights Watch, World Report 2025: Kyrgyzstan, sobre la ley de «representantes extranjeros» de 2024

4. Panik Butonları, Kalkanlar ve Antenler

Teknoloji bu radarda hem koruma hem denetim altyapısı olarak karşımıza çıkıyor; yapay zekâ olarak ise neredeyse hiç değil.

İçişleri Bakanlığının acil yardım uygulaması KADES, tek tuşla polisten yardım istemeyi ve konum paylaşmayı sağlıyor. Anadolu Ajansının 27 Temmuz 2026’da aktardığı bakanlık verilerine göre uygulama 9.859.147 kez indirilmiş ve 239.356 ihbar almıştı; bunların 152.974’ü gerçek, 86.382’si asılsız olarak kaydedilmişti. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi haziranda benzer indirme sayısı verirken 2.117.098 ihbardan söz etmişti. Her iki sayı aynı bakanlığa atfediliyor, ancak bunları uzlaştıran bir açıklama bulamadık. Dolayısıyla tam olarak aynı şeyi ölçüyorlarmış gibi karşılaştırılmamalılar. Hiçbiri kaç kadının korunduğunu göstermiyor. Resmî indirme sayısı da tekil kullanıcı sayısı değildir.

Genelgede yer alan “dijital aile kalkanı”, şimdilik teknik ayrıntıları açıklanmamış bir hedef. ILGA-Europe’a göre Eylül operasyonundan önce bazı LGBTİ+ derneklerinin web siteleri ve sosyal medya hesapları engellendi. Rusya’da “çocuksuzluk propagandası” yasası çoğunlukla internet paylaşımlarına uygulanıyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2023’te Glukhin/Rusya kararında Moskova metrosundaki yüz tanıma teknolojisiyle bir protestocunun tespit edilip gözaltına alınmasını ihlal saydı. Türkmenistan’da polis, Nisan 2026 ortasından beri, RFE/RL ve Times of Central Asia’nın haberlerine göre, dünyanın en yavaş ve en çok sansürlenen internet bağlantılarından birini aşmak için kullanılan Starlink antenlerini toplamak üzere çatılarda arama yapıyor.

Kaynaklar

Anadolu Ajansı, datos reproducidos por TRT Haber sobre KADES, 27 de julio de 2026

Demirören Haber Ajansı (DHA), declaración del ministro sobre KADES, 9 de junio de 2026

Tribunal Europeo de Derechos Humanos, Glukhin c. Rusia, demanda 11519/20, sentencia del 4 de julio de 2023

RFE/RL, «Rooftop Raids: Turkmenistan Cracks Down On Starlink Users», 30 de abril de 2026

Times of Central Asia, «Turkmenistan Begins Seizing and Dismantling Starlink Equipment», 2026

ILGA-Europe, cronología de la represión de organizaciones LGBTI+ en Turquía (actualizada en noviembre de 2026)

İleri okumalar

Deniz Kandiyoti, «Bargaining with Patriarchy», Gender & Society, 2(3), 1988, pp. 274–290. Türk sosyologun “ataerkil pazarlık” kavramını ortaya attığı bu makale, Sahra Altı Afrika’daki kadın stratejilerini Türkiye ve Orta Doğu’yu da içeren “klasik ataerki” ile karşılaştırıyor.

Madina Tlostanova, What Does It Mean to Be Post-Soviet? Decolonial Art from the Ruins of the Soviet Empire, Duke University Press, 2018. Sovyet sonrası coğrafyaya çağdaş sanat üzerinden dekolonyal bir bakış.

Nazan Üstündağ, The Mother, the Politician, and the Guerrilla: Women’s Political Imagination in the Kurdish Movement, Fordham University Press, 2023.

Dilar Dirik, The Kurdish Women’s Movement: History, Theory, Practice, Pluto Press, 2022.