Vê hefteyê dosyaya me berê xwe dide Asyayê. Em bi Rûsya, Tirkiye û Asyaya Navîn dest pê dikin. Ev ne herêmeke yekgirtî ne û ne jî çandeke yekane parve dikin; divê wek nimûneyên «despotîzma rojhilatî» neyên xwendin. Sedema ku em wan bi hev re dibînin cuda ye. Di du salên dawî de hin ji van dewletan malbat û rêjeya jidayikbûnê kirine siyasetên hikûmetî ku nav û demnameyên wan hene. Rûsyayê 2024 wek Sala Malbatê îlan kir; li Tirkiyeyê piştî Sala Malbatê ya 2025an, Dehsala Malbat û Nifûsê heta 2035an dest pê kir; komarên Asyaya Navîn jî her yek bi awayekî cuda qanûnên zewac û tundiya nav malê diguherînin. Em nizanin ka ev siyaset ji hev hatine kopîkirin an na, û em vê yekê îdia nakin. Pirseke diyartir ji me re girîng e, ku femînîstên herêmê bi salan e dipirsin: dema ku dewlet biryar dide ku tişta ku divê were parastin malbat e, jin dikare bi çi şertan ji têkiliyek tund derkeve? Em tiştên ku me rastandine dinivîsin û yên ku me nekarîne piştrast bikin eşkere dikin. Herwiha du kêmasiyên me hene: me xebatên femînîst ên bi zimanên tacikî û tirkmenî ku em bi ewlehî jê re çavkanî bidin nedîtin; piraniya pirtûkên ku em behs dikin jî bi spanî nehatine wergerandin.

1. Malbat wek sedema dewletê

Di 2yê Gulana 2026an de Rojnameya Fermî ya Tirkiyeyê belgeya serokatiyê ya 2026/4 weşand. Ev belge salên 2026–2035 wek Dehsala Malbat û Nifûsê îlan dike. Belge bi kêmbûna rêjeya jidayikbûnê dest pê dike û wê wek asta herî kêm di dîroka komarê de bi nav dike; ji hemû saziyên giştî dixwaze siyasetên xwe bi armancên malbat û nifûsê re li hev bînin û her sal rapor bidin. Hefteya dawî ya Gulanê dibe Hefteya Neteweyî ya Malbatê. Di nav tedbîran de «mertalê dîjîtal ê malbatê» heye ku naverokên medyayê yên wek zirardar tên dîtin nas bike û rê li ber wan bigire. Di nav tiştên zirardar de peyva cinsiyetsizleştirme heye, ku dikare wek «rakirina cudahiyên zayendî» an «jêbirina zayendê» were wergerandin. Medyayên rexnegir, wek BirGün, belge wek hewldanekê xwend ku jinan di nav siyasetên malbatê de sînordar bike.

Çar meh şûnda belge tenê daxuyaniyeke armancan nemabû. Di 12ê Îlonê de polîsên Tirkiyeyê li çend parêzgehan li dijî komeleyên LGBTI+ û rêxistinên ku li ser HIV dixebitin operasyona «Ailem Güvende» («Malbata min ewle ye») dest pê kir. Wezîrê Dadê Akın Gürlek got ku li 15 parêzgehan li dijî 162 kes, neh komele û 13 cihên kar lêkolîn hat kirin, û operasyona bi nêrîna Dehsala Malbatê û belgeya 2026/4 ve girê da. Di nav rêxistinên ku lê hatin lêgerîn de Kaos GL, SPoD û Lambdaistanbul hebûn. Amnesty International ev operasyon wek beşek ji krîza mafan a ku her diçe xirabtir dibe binav kir; zêdetirî 450 rêxistin ji 65 welatan daxwaza berdana girtîyan kirin. Ev girîng e, ji ber ku hikûmet kêm caran têkiliya di navbera siyaseta demografîk û operasyoneke polîsî de bi vî awayî eşkere dinivîse.

Rêya qanûndariyê cuda bû. Di Cotmeha 2025an de pêşnûmeya pakêta yazdehemîn a dadweriyê ji bo kiryarên «li dijî zayenda biyolojîk û exlaqê giştî» yek heta sê salan cezayê girtîgehê pêşniyar dikir û temenê guhertina zayendê ya qanûnî dikir 25 sal. Piştî xwenîşandanên jinan û kesên LGBTI+ li çend bajaran, ev bend hatin derxistin. Ji bo pakêta diwanzdehemîn careke din hatin ragihandin lê tê de jî nebûn. Ew paket di 16ê Tîrmeha 2026an de hat pejirandin û di 31ê Tîrmehê de wek Qanûna 7589 bê van bendan hat weşandin.

Rûsya bi rêyeke din ber bi encameke wek hev ve diçe. Ji Mijdara 2024an ve qanûna federal «propagandaya» biryara bi dilê xwe bêzarokmayînê qedexe dike. Yekemîn ceza, 50 000 rûble, di Sibata 2025an de li jineke ji Sevastopolê hat birîn, ji ber ku nivîsên xwe yên berê nebiribûn. Qanûnên herêmî ku «teşwîqkirina kurtajê» ceza dikin zêde bûne: li gorî çavkaniyên The Moscow Times, di destpêka 2026an de li 24 deveran û heta dawiya Gulanê li 31 deveran hebûn. Li hin herêman hemû klînîkên taybet kurtaja bi daxwaza nexweşan rawestandine. Li herêma Sverdlovskê hemûyan wisa kir, bi gotina Wezareta Tenduristiyê ya herêmê «bi însiyatîfa xwe»; Mediazona vê daxuyaniyê di Adara 2026an de weşand.

Herêma Vologdayê nîşan dide ku pîvandina bandorê çiqas dijwar e. Waliyê wê Georgy Filimonov di Hezîranê de nivîsî ku di 2025an de 309 kurtaj hatine kirin, lê di sala berê de 1 679 bûn — kêmbûna 81,6%. Vedomosti hejmarên din ên Wezareta Tenduristiyê ya federal belav kir: di 2025an de 1 653 dawîhatina ducanîbûnê, li hemberî 3 044 di 2024an de — kêmbûna 45,7%. Lê ev kategoriya federal windabûnên xweser ên ducanîbûnê jî dihewîne, ji ber vê yekê ne gengaz e ku rasterast bi hejmarên kurtajên hatine kirin re were berhevkirin. Rêveberiya herêmê ji Vedomosti re got ku hejmarên kurtajên bijîşkî di 2025an de 263 û di 2024an de 1 538 bûn — kêmbûna 82,9%. Meduza jî belge kiriye ku jin ji bo kurtajê diçin herêmên cîran. Ji ber vê yekê hejmareke herêmî ya kêmtir nayê wê wateyê ku em zanibin bi giştî çend ducanîbûn hatine bidawîkirin.

Sosyologa tirk Serpil Sancar di pirtûka xwe ya 2012an de, Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar («Zayenda modernbûna Tirkiyeyê: mêr dewletê ava dikin, jin malbatê»), nav li vê dabeşbûna karê siyasî kir. Dehsala Malbatê dikare wek awayekî nû yê vê formulê were xwendin.

Çavkanî

Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 2026/4, «Aile ve Nüfus On Yılı (2026-2035)», Resmî Gazete n.º 33241, 2 de mayo de 2026 (texto en Lexpera)

BirGün, «Aile ve Nüfus On Yılı genelgesi: Kadınlar yine aile politikalarının içine sıkıştırıldı», mayo de 2026

İstiklal, operación «Ailem Güvende» (162 personas investigadas, nueve asociaciones y trece establecimientos), septiembre de 2026

Amnistía Internacional, «Türkiye’s crackdown on LGBTI groups and activists is part of an escalating rights crisis», septiembre de 2026

Medyascope, llamamiento de más de 450 organizaciones, 21 de septiembre de 2026

Bianet, «Resmi Gazete’de yayımlandı: 12. Yargı Paketi neleri değiştiriyor?», 31 de julio de 2026 · Resmî Gazete, 7589

Novaya Gazeta Europe, primera multa por «propaganda childfree», 1 de febrero de 2025

The Moscow Times (edición rusa), legislación regional contra la «inducción al aborto», 2 de junio de 2026

Mediazona, retirada de abortos a petición de las pacientes en clínicas privadas de Sverdlovsk, 26 de marzo de 2026

ABNews, descenso del 81,6 % anunciado en Vólogda, 2 de junio de 2026

Vedomosti, estadísticas federales y aclaración sobre pérdidas gestacionales, 2 de julio de 2026

Meduza, obstáculos para acceder al aborto y desplazamientos entre regiones, 28 de abril de 2025

Serpil Sancar, Türk Modernleşmesinin Cinsiyeti: Erkekler Devlet, Kadınlar Aile Kurar, İletişim Yayınları, 2012 (turco)

2. Karîna ku mirov biçe

Ji bo derketina ji têkiliyek tund, cihê razanê, pereyên jiyanê û desthilateke ku kesî vegerîne malê nekin pêwîst in. Di vê payîzê de hin ji van piştgiriyan li herêmê guherîne, û ne her car di heman alî de.

Li Tirkiyeyê Dadgeha Destûrî di 4ê Hezîrana 2026an de bi piraniya dengan peyvên süresiz olarak («bêdem») ji madeya 175 a Qanûna Sivîl rakirin. Ev peyv dihêlan ku alîkariya aborî ya piştî berdana hevjînê bê sînorê demê were destnîşankirin. Biryara di 30ê Îlonê de hat weşandin û di 30ê Hezîrana 2027an de dê bikeve meriyetê. Ew alîkariyê bi tevahî ranake û biryarên berê jî bixweber betal nake; destnîşankirina sînorê demê, ku hê tune ye, dihêle parlamentoyê. Platforma Kadın Cinayetlerini Durduracağız, ku her meh hejmarên civakî yên kuştina jinan weşand dike, di rapora Cotmehê de vê sînorkirinê rexne dike û bi karê lênêrînê yê bêpere û azadiya hevberdanê ve girê dide.

Qazaxistan nimûneya herî tevlihev e. Piştî dadgehkirina kuştina Saltanat Nukenova ji aliyê mêrê wê, wezîrê berê Kuandyk Bishimbayev, welat di 2024an de cezayên tundiya nav malê girantir kirin. Di 16ê Tîrmeha 2025an de serok qanûnek îmze kir ku şopandin û acizkirina domdar heta 50 rojên girtinê, û zor bi zewacê kirin di rewşên girantir de heta deh salan girtîgehê ceza dike; ya duyem jî revandina bûkê dihewîne. Cîgirê Wezîrê Karên Hundir Sanzhar Adilov di Hezîrana 2026an de ji parlamentoyê re got ku di pênc mehan de 83 dozên şopandinê û 12 dozên zewaca bi zorê gihîştine dadgehê, û ji bo şopandina dubare heta pênc salan girtîgeh pêşniyar kir. Lê li gorî Human Rights Watch, welat êdî qanûneke taybet a tundiya nav malê tune ye, û ew jî hîn wek sûcek serbixwe nehatiye diyarkirin. Hikûmet di 6ê Cotmehê de li ber Komîteya Neteweyên Yekbûyî ya Rakirina Cudakariya li dijî Jinan soz da ku qanûneke wê kriminalîze bike. Antropologa Cynthia Werner, ku revandina bûkê li başûrê Qazaxistanê lêkolîn kir, di 2009an de nîşan da ku behsa «vegerîna» wê bi gotarên herêmî yên şerm û kevneşopiyê tê şîrovekirin. Lêkolînên din pirs dikin ka ev pratîk bi rastî zêde bûye an na. «Kevneşopî» li vir hem ji bo rewakirina pratîkê tê bikaranîn, hem jî ji bo ku wek tiştekî berê mayî were nîşandan.

Li Ozbekistanê, ku di Nîsana 2023an de tundiya nav malê wek sûc diyar kir, Human Rights Watch di Adara 2026an de nivîsî ku reforma qanûnî ji cîbicîkirinê zûtir pêş ket. Ew li ser lêkolîneke 2024an a rêxistinên sivîl û Bernameya Pêşveçûna Neteweyên Yekbûyî radiweste: zêdetirî nîvê dozên piştî kriminalîzekirinê hatine girtin. Her çend di Sibata 2025an de dema mecbûrî ya lihevhatinê di dozên hevberdanê yên têkildarî tundiyê de hat rakirin, lihevhatin hîn jî tê bikaranîn. Dadgeha Bilind a Ozbekistanê jî ragihand ku di deh mehên pêşîn ên 2025an de zêdetirî 10 000 kes bi sedema tundiya nav malê hatine dadgehkirin.

Li Qirgizistanê dozên tundiya malbatî zêde dibin, lê divê hejmarên fînansekirina stargehan bi baldarî werin xwendin. Dadgeha Bilind di Adara 2026an de li Komîsyona Neteweyên Yekbûyî ya Rewşa Jinan ragihand ku di 2025an de 1 196 doz hebûn, 24% zêdetir ji 2024an, û ev zêdebûn bi baştirbûna tespîtkirinê şîrove kir. Nûnerên navendên krîzê di Adarê de gotin ku fînansekirin ji 28 milyon somên 2025an daketiye 15 milyon somên ku ji bo 2026an hatine plankirin. Lê di 5ê Mijdarê de karmendeke wezaretê ragihand ku ji 115 milyon somên tevahî yên projeyên civakî, 28,6 milyon ji bo van navendan hatine plankirin. Bê agahiyên derbarê xerckirina rastîn û sînorê van budceyan de, em nikarin bibêjin çiqas alîkarî gihîştiye stargehan. Dozên zêdetir ne bi lez tê wateya tundiya zêdetir. Lêkolînera qirgiz Syinat Sultanalieva aktîvîstên jin ku gelek ji vê tora alîkariyê didomînin lêkolîn kirine û ji bo femînîzmek ku bi çavkaniyên herêmî tê avakirin, ne ku ji derve tê anîn, têgeha «koçberiya hebûnê» pêşniyar dike.

Li Tacikistanê tundiya nav malê, destavêtina di zewacê de û tundiya serhêl wek sûcên serbixwe bi eşkereyî nehatiye diyarkirin, li gorî Komîsyona Navneteweyî ya Hiqûqnas û rêxistina tacik Right and Prosperity. Dadgeh dikare temenê herî kêm ê zewacê bike 17 sal. Di Lêkolîna Demkî ya Gerdûnî ya Neteweyên Yekbûyî de di 5ê Mijdarê li Cenevreyê, Belçîka, Şîlî, Îzlanda, Swîsre û Keyaniya Yekbûyî pêşniyar kirin ku tundiya li ser bingeha zayendê û tundiya nav malê were kriminalîzekirin. Heta dawiya vê nirxandinê me nekarî tesdîq bikin ka hikûmet kîjan pêşniyar pejirandiye.

Li Bakurê Qefqasyayê di nav Rûsyayê de, rêxistina mafên mirovan Ad Rem bûyerên tundiya nav malê yên salên 2018 heta 2025an, bi taybetî li Çeçenistanê, belge kirine. Di wan de polîs û malbat bi hev re dixebitin da ku jinên reviyayî vegerînin malê; kesên ku arîkariya wan dikin jî têne tehdîdkirin. Li gorî rapora Novaya Gazeta Europe ev pratîk li herêmên din jî belav dibin. Rapora Ad Rem ya Şopandin Li Şûna Parastinê, ku berî wê gotarê hat weşandin, bikaranîna saziyên giştî li dijî jinên ku hewl didin ji îstîsmarê birevin belge dike. Em navên kesên ku di van toran de dixebitin eşkere nakin.

Çavkanî

Anayasa Mahkemesi, sentencia E. 2025/156, K. 2026/131, de 4 de junio de 2026; Euronews Türkçe, sobre la publicación el 30 de septiembre de 2026

Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu, Ekim 2026 Raporu, 6 de noviembre de 2026

Time.kz, «От настойчивости до преследования», 9 de junio de 2026 · Прокуратура Республики Казахстан

Human Rights Watch, «Kazakhstan Women Need Action on Domestic Violence», 14 de octubre de 2026

Cynthia Werner, «Bride Abduction in Post-Soviet Central Asia: Marking a Shift Towards Patriarchy through Local Discourses of Shame and Tradition», Journal of the Royal Anthropological Institute, 15(2), 2009, pp. 314–331

Human Rights Watch, «Uzbekistan’s Domestic Violence Reforms Fall Short», 4 de marzo de 2026

Kabar, aumento del 24 % en las causas por violencia familiar en 2025, marzo de 2026; 24.kg / For.kg, denuncia de reducción presupuestaria para centros de crisis, marzo de 2026; Sputnik Кыргызстан, declaración ministerial sobre la financiación, 5 de noviembre de 2026 (en kirguís)

Syinat Sultanalieva, «Nomadity of Being» in Central Asia: Narratives of Kyrgyzstani Women’s Rights Activists, Palgrave Macmillan, 2023

Comisión Internacional de Juristas y Right and Prosperity, observaciones al Examen Periódico Universal de Tayikistán, abril de 2026

Human Rights Watch, «Tajikistan: UN Members Urge Stronger Rights Protection», 10 de noviembre de 2026

Novaya Gazeta Europe, artículo sobre las prácticas documentadas por Ad Rem, 17 de marzo de 2026

Ad Rem, «Преследование вместо защиты: как государственные институты используются против женщин, пострадавших от домашнего насилия» (informe original)

3. Kî dihejmêre û kî dikare nerazî be?

Tirkiye statîstîkên fermî yên femîsîdê naweşîne. Rêxistinên jinan her yek bi rêbaza xwe wan dihejmêrin. Kadın Cinayetlerini Durduracağız di Cotmeha 2026an de 20 jinên ku ji aliyê mêran ve hatine kuştin û 39 mirinên gumanbar tomar kirin. Di 15 ji 20 kuştinan de çekên agirîn hatin bikaranîn û neh ji wan li mala qurbaniyê pêk hatin. Federasyona Komeleyên Jinan a Tirkiyeyê di heman mehê de 21 kuştin û 12 mirinên gumanbar hejmart. Her rêxistin rêbaza xwe bi kar tîne. Ji Nîsana 2022an ve ji bo girtina platformê doz hatibû vekirin, bi îdiaya karên «li dijî qanûn û exlaqê» û «belavkirina malbatê»; dadgeheke Stenbolê di 13ê Îlona 2023an de doz red kir.

Li Rûsyayê hejmartin û nerazîbûn xeternak bûne. Di Nîsana 2024an de Dozgeriya Giştî Berxwedana Femînîst a Dijî Şer, ku rojek piştî destpêka êrişa li ser Ukraynayê hat avakirin, wek rêxistineke «nexwestî» binav kir. Wezareta Dadê ew xiste tomarê. Beşdarbûna di çalakiyên wê de, li gorî şertan, dikare bibe sedema cezayên îdarî an cezayî. Berê jî di Kanûna 2022an de ew wek «ajanê biyanî» hatibû binavkirin. Di 4ê Hezîrana 2026an de Rosfinmonitoring OVD-Info û 35 rêxistinên din xistin lîsteya «ekstremîstan» wek parçeyên îdiakirî yên Memorialê. Memorial di Nîsanê de di rûniştineke bê parêzeran de wek ekstremîst hatibû îlan kirin. OVD-Info û Memorial ne li ser tundiya zayendî dixebitin; ew zexta siyasî belge dikin. Şopandina wan beşek e ji tengbûna qada civaka sivîl, ku tê de koma alîkariya jinan jî bi metirsiyên zêdetir dixebitin.

Sosyologa fînlandî Inna Perheentupa di salên 2010an de komên femînîst ên ji xwarê li Rûsyayê şopand û nivîsî ku wan bi çavkaniyên pir kêm û di bin zexta zêde de çawa xebata xwe domandin. Etnografiya wê ya 2022an cîhanekê nîşan dide ku beşeke mezin ji wê ji hingê ve neçar bûne koçber bibin.

Li Qirgizistanê qanûna 2024an rêxistinên sivîl ên ku ji derveyî welat fînanse dibin û çalakiyên ku qanûn siyasî dihesibîne dikin neçar dike ku wek «nûnerên biyanî» xwe tomar bikin; modela wê dişibe qanûna Rûsyayê ya 2012an. Berhevkirina nivîsarên qanûnan û pêvajoya pejirandina wan dikare nîşan bide ka yek ji yê din çiqas hatiye kopîkirin. Ev berhevkirin hîn nehatiye kirin.

Çavkanî

Evrensel, informe de feminicidios de octubre de 2026, 6 de noviembre de 2026

Diken, «KCDP: Geçen ay 20 kadın öldürüldü, 39 kadının ölümü şüpheli», 6 de noviembre de 2026

Federación de Asociaciones de Mujeres de Turquía (TKDF), recuento de octubre de 2026

Bianet, «KCDP kapatma davası reddedildi», 13 de septiembre de 2023

Mediazona, declaración de «organización indeseable» contra la Resistencia Feminista Antiguerra, 27 de abril de 2024 · УК РФ, ст. 284.1

Human Rights Watch, «Russia: Rights Group OVD-Info Designated “Extremist”», 5 de junio de 2026; Meduza, sobre la inclusión en el registro de Rosfinmonitoring, 4 de junio de 2026

Inna Perheentupa, Feminist Politics in Neoconservative Russia: An Ethnography of Resistance and Resources, Bristol University Press, 2022

Human Rights Watch, World Report 2025: Kyrgyzstan, sobre la ley de «representantes extranjeros» de 2024

4. Bişkojkên awarte, mertal û anten

Teknolojî di vî radarê de wek binesaziya parastin û kontrolê xuya dike, û tenê kêm caran wek zîrekiya çêkirî.

Sepana KADES a Wezareta Karên Hundir a Tirkiyeyê dihêle ku kes bi bişkojkekê arîkariya polîsê bixwaze û cihê xwe bişîne. Li gorî hejmarên wezaretê ku Anadolu Ajansı di 27ê Tîrmeha 2026an de belav kir, sepan 9 859 147 caran hatibû daxistin û 239 356 hişyarî wergirtibûn; 152 974 rastîn û 86 382 bêbingeh hatibûn tomar kirin. Lê wezîrê Karên Hundir Mustafa Çiftçi di Hezîranê de, bi hejmareke nêzîk a daxistinê, 2 117 098 hişyarî ragihandibû. Her du hejmar ji heman wezaretê tên nisbetkirin, lê me ravekirinek nedît ku wan li hev bîne. Ji ber vê yekê divê wek ku heman tiştî dipîvin neyên berhevkirin. Tu yek ji wan nabêje çend jin hatine parastin. Hejmara daxistinan jî hejmara kesên bikarhêner nîne.

«Mertalê dîjîtal ê malbatê» yê di belgeya Tirkiyeyê de hîn tenê armancek e ku taybetmendiyên wê yên teknîkî ne diyar in. Lê li gorî ILGA-Europe, berî operasyona Îlonê malper û hesabên tora civakî yên hin komeleyên LGBTI+ hatibûn astengkirin. Li Rûsyayê qanûna li dijî «propagandaya bêzarokbûnê» bi taybetî li ser nivîsên înternetê tê sepandin. Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan di 2023an de di doza Glukhin li dijî Rûsyayê de biryar da ku bikaranîna nasîna rûyan di metroyê ya Moskowê de ji bo nasîn û girtina xwenîşanderekî mafan binpê kiriye. Li Tirkmenistanê ji nîvê Nîsana 2026an ve, li gorî RFE/RL û Times of Central Asia, polîs banan digere da ku antenên Starlink bistîne; hinek ji xelkê bi wan sansûra yek ji înternetên herî hêdî û herî kontrolkirî yên cîhanê derbas dikirin.

Çavkanî

Anadolu Ajansı, datos reproducidos por TRT Haber sobre KADES, 27 de julio de 2026

Demirören Haber Ajansı (DHA), declaración del ministro sobre KADES, 9 de junio de 2026

Tribunal Europeo de Derechos Humanos, Glukhin c. Rusia, demanda 11519/20, sentencia del 4 de julio de 2023

RFE/RL, «Rooftop Raids: Turkmenistan Cracks Down On Starlink Users», 30 de abril de 2026

Times of Central Asia, «Turkmenistan Begins Seizing and Dismantling Starlink Equipment», 2026

ILGA-Europe, cronología de la represión de organizaciones LGBTI+ en Turquía (actualizada en noviembre de 2026)

Ji bo xwendina zêdetir

Deniz Kandiyoti, «Bargaining with Patriarchy», Gender & Society, 2(3), 1988, pp. 274–290. Di vê gotarê de sosyologeke tirk têgeha «lihevhatina patriyarkal» destnîşan dike û stratejiyên jinan li Afrîkaya bin-Sahrayê bi ya ku ew «patriyarkiya klasîk» dibêje, bi Tirkiye û Rojhilata Navîn re, berhev dike.

Madina Tlostanova, What Does It Mean to Be Post-Soviet? Decolonial Art from the Ruins of the Soviet Empire, Duke University Press, 2018. Xwendineke dekolonyal a qada piştî-Sovyetê bi rêya hunera hevdem.

Nazan Üstündağ, The Mother, the Politician, and the Guerrilla: Women’s Political Imagination in the Kurdish Movement, Fordham University Press, 2023.

Dilar Dirik, The Kurdish Women’s Movement: History, Theory, Practice, Pluto Press, 2022.