Era IA ja non ei en orizont

En anonciar eth 5 d’octobre es eleccions generaus deth 29 de noveme, Pedro Sánchez dediquèc ara intelligéncia artificiau ua soleta frasa, d’uns cinc segons, e la situèc en orizont d’ua epòca, ath costat dera emergéncia climatica. Aqueth madeish dia entraue en vigor ua nòrma qu’obligue es empreses a explicar per escrit es algoritmes que participen enes decisions sus eth trebalh de cada persona, e eth decret de dissolucion des Corts, aprovat aqueth maitin e en vigor des dera sua publicacion eth dia següent, deishaue caducar eth projècte de lei espanhòl de governança dera IA. Era intelligéncia artificiau ja non ei en orizont. Ei enes contractes, ena administracion, enes lengües e ena aigua de quauqui territòris. Manque saber se serà ena campanha.

Ua frasa en orizont

Sánchez hec ua declaracion ena Moncloa eth diluns peth maitin, tres dies dempús qu’eth Congrès refusèc damb es vòts de PP, Vox e Junts dus decrets sus er arrendament d’abitatge, e en plea mobilizacion peth desalotjament en Madrid d’ua hemna de 87 ans. [1][2] Informèc qu’auie convocat un Conselh de Ministres extraordinari entà dissòlver es Corts e fixèc es eleccions entath dimenge 29 de noveme. [3]

Era transcripcion oficiau, editada pera Secretaria d’Estat de Comunicacion, a ues 1.200 paraules. Era paraula vivienda i apareish quate còps e desigualdad, tres. Era intelligéncia artificiau i apareish un solet còp, ena part finau, quan era convocatòria ja ei hèta e eth discors se vire entà çò qu’ei en jòc. [3]

«Sonque cau examinar er orizont entà compréner qu’eth mon s’apròpe a ua epòca complèxa, de transformacion, de transicion. Ua epòca de fòrça tension. D’emergéncia climatica. De cambis sociaus, tanben tecnologics damb era intelligéncia artificiau, fòrça disruptius. Ua epòca, per tant, de grani perilhs, mès tanben, se la sabem aprofitar, de granes oportunitats.» [3]

Ena gravacion, era mencion ara IA ocupe uns cinc segons, dempús des sèt minuts e miei d’ua intervencion que despasse es nau. [4]

Qui age seguit eth Debat sus er Estat dera Region de Madrid reconeisherà ua auta frasa. «Nosati auem transferit a aqueri govèrns autonomics mès recorsi que jamès entà que bastisquen abitatge e investisquen en sanitat, entà que bastisquen abitatges. E eri an crompat atics e privatizat espitaus». [3] Er atic circulèc fòrça en aqueth debat, e era sanitat ei aué eth principau terren deth desplegament algoritmic de Madrid, coma contèrem en radar deth 14 de seteme. [5] Ena declaracion, es espitaus apareishen coma objècte de privatizacion, non coma lòcs a on ja trebalhen es algoritmes.

Damb qué se compare era IA

Era frasa sus era IA hè dues operacions. Prumèr la met en ua sèria, ath costat dera emergéncia climatica e des cambis sociaus, coma trets d’ua epòca «de transformacion, de transicion». Dempús la convertís en balanç, «grani perilhs» e «granes oportunitats».

Era parelha damb eth clima a istòria. Eth 21 de seteme, en presentar eth Plan IA360, Sánchez rebrembèc que Nacions Unides auie creat eth sòn panèl d’especialistes sus IA «emulant eth Panèl d’Expèrts dera Emergéncia Climatica, precisament pr’amor qu’èm fòrça conscienti dera necessitat de crear uns minims estandards entre totes es nacions», e denominèc era transicion ecologica «era auta grana transformacion». [6] En sòn vocabulari, era IA e eth clima son es dues granes transformacions deth present, e eth clima servís de modèl entà governar era auta. Eth 5 d’octobre era parelha contunhe, mès eth govèrn despareish. En aquera frasa era IA non apareish coma ua causa que se govèrne. S’examine, coma s’examine un cèu.

Es setmanes d’abans auien acumulat tot un repertòri. En aqueth acte, Sánchez evoquèc era Edat Daurada estatunidenca e William Vanderbilt, eth magnat deth camin de hèr ath que s’atribuís era frasa «Ath diable era gent. Jo sonque trebalhi entàs mèns accionistes», afirmèc que «Aué, coma hè 150 ans, quauqui magnats contunhen defensant qu’era regulacion ei enemiga dera innovacion» e caracterizèc era competicion tecnologica coma «non ua corsa, senon ua estampida». [6] Eth dia següent, en Nacions Unides, rebrembèc HAL, er ordenador dera pellicula de Stanley Kubrick que un dia refuse d’obedir, e alertèc que «un mon digitau sense règles non ei un espaci de jòc, ei ua jungla sense lei». [7][8] Eth 1 d’octobre, en Fòrum La Toja, refusèc era autoregulacion damb ua imatge rurau. «Jo pensi qu’ei un error méter enes mans dera guilha eth suenh deth garièr», diguec, pr’amor qu’açò va «d’obligacions legaus, d’escrutini public, de contraròtle sociau, de supervision governamentau». [9]

Era dusau comparacion deth 5 d’octobre arribe abans, cap ath minut quate, e non mencione era IA. En repassar era accion exteriora deth sòn Govèrn, Sánchez lo presentèc «denonciant genocides quan d’auti se carauen» e «combatent es tirans, es tecno-oligarques e tanben es especuladors que vòlen destruir eth futur des nòsti hilhs e des nòstes hilhes entà agrandir es sues pòches». [3] Eth poder tecnologic entre ena familha dera tirania politica e dera especulacion financèra, coma quan en seteme demanèc que «es oligarques deth present non tombèssen en madeish error en qué incorreren es magnats deth passat». [6]

Mès eth 5 d’octobre es dues comparacions non se tòquen. Era IA apareish sense arrés que la possedisque, coma fòrça d’epòca. Es que la possedissen apareishen sense IA, coma rivaus en politica. Era formula que en seteme unie totes dues causes, era d’ua IA «desregulada, opaca» e «en fòrça pòques mans», non arribèc ara convocatòria. [6]

Experiéncia e expectativa

Hè pòc mès de dues setmanes, eth registre temporau tanben èra un aute. Ena presentacion deth Plan IA360, Sánchez alertèc que «aguest desfís dera intelligéncia artificiau ja non ei entà d’aciu a cinc o dètz o 50 ans. Ei d’ara madeish, de ja», e que «da era sensacion qu’arribam un pòc tard». [6] Eth 5 d’octobre, era IA tornèc ar orizont.

Er istoriador alemand Reinhart Koselleck proposèc de liéger eth temps istoric ena tension entre çò viscut e çò esperat. Deishèc escrit que «ena determinacion dera diferéncia entre eth passat e eth futur o, dit antropologicament, entre experiéncia e expectativa se pòt concéber quauquarren atau coma eth “temps istoric”». [10] Es sues categories, espaci d’experiéncia e orizont d’expectativa, descriuen ben eth desplaçament. Ua declaracion electorau ei ua peça d’expectativa, pr’amor que demane un vòt sus eth futur. Çò que cride era atencion ei qu’era IA demore completament d’aqueth costat quan eth sòn espaci d’experiéncia ja ei plen.

Aqueth espaci a dates e chifres. Eth madeish 5 d’octobre entrèc en vigor eth Reiau Decret 723/2026, qu’obligue a informar cada persona trebalhadora des sistèmes algoritmics o automatizadi que participen en decisions sus jornada, tasques, salari, promocion, lòc de trebalh o extincion deth contracte, çò que compren es sues pautes, critèris e règles de foncionament. [11][12] Segontes er INE, eth 37,9 % des persones de 16 a 74 ans auie utilizat quauque esturment d’IA generatiua enes tres mesi anteriors ara enquèsta de 2025, e eth 21,1 % des empreses de dètz o mès persones emplegades utilizaue IA a començaments d’aqueth an. [13][14] En Madrid, era administracion regionau comptaue ja en hereuèr 220 casi d’usatge, 96 d’eri implantadi. [5]

D’autes formes d’orientar eth temps ajuden a véder çò qu’er orizont dèishe dehòra. Era sociològa e istoriadora boliviana Silvia Rivera Cusicanqui, professora emerita dera Universidad Mayor de San Andrés e integranta istorica deth Taller de Historia Oral Andina, recuelh er aforisme aimara Qhipnayr uñtasis sarnaqapxañani entà nomentar er aciu-ara d’ua societat que camine «cargant eth futur enes sues espatles» e «agachant eth passat damb es uelhs». [15] Eth scientific cognitiu Rafael E. Núñez e era lingüista Eve Sweetser documentèren aquera orientacion ena lengua e enes gèstes des persones que parlen aimara, que situen eth passat deuant e eth futur darrèr. [16]

Des d’aqueth punt de vista, examinar er orizont ei agachar çò que ja a passat. E deuant des uelhs i a fòrça. I son eth decret deth 5 d’octobre, es chifres der INE, es algoritmes sanitaris de Madrid e es projèctes de centres de donades. Eth futur va sus es espatles, e per aquerò impòrte saber qui lo cargue.

Çò que tombe damb era dissolucion

I a ua frasa de seteme que ara s’interprète d’ua auta manèra. Sánchez expliquèc qu’Espanha auie aculhit era prumèra amassada deth panèl dera ONU sus IA enes Corts pr’amor qu’eth Parlament, «a on se legisle», ei «eth lòc a on auem de hèr aquera interseccion, aqueth encontre entre era sciéncia, era tecnologia e plan segur, tanben era regulacion». [6] Aquera amassada se celebrèc en abriu en Congrès des Deputats. [17] Mens de sies mesi dempús, era dissolucion d’aqueres Corts dèishe tombar era lei que deuie hèr aqueth encontre.

Era dissolucion ei efectiua des deth 6 d’octobre, quan eth BOE publiquèc eth reiau decret aprovat eth dia d’abans. [18] E er article 207 deth Reglament deth Congrès non dèishe marge. «En dissòlver-se eth Congrès o en expirar eth sòn mandat, demoraràn caducadi toti es ahèrs pendenti d’examen e resolucion pera Cramba, exceptat aqueri des quaus constitucionaument age de conéisher era sua Diputacion Permanenta». [19] Entre aqueri ahèrs i èra eth Projècte de Lei Organica entath bon usatge e era governança dera intelligéncia artificiau, presentat en mai e encara en fasa d’esmenes. [20][21] Eth sòn objècte èra, en compliment deth Reglament europèu, «er establiment dera governança e era regulacion deth regim sancionador aplicable en Espanha as sistèmes d’IA». [22] Designaue autoritats de vigilància, daurie un punt unic de reclamacions e creaue un inventari des sistèmes d’IA utilizadi en procediments administratius deth sector public estatau, non sonque des de naut risc. [22][23]

Eth projècte tanben tipificaue coma infraccion non marcar es contenguts sintetics d’àudio, imatge, vidèo o tèxte generadi per sistèmes d’IA, ua obligacion que derive der article 50 deth Reglament europèu. [22] Era campanha entath 29 de noveme se celebrarà sense eth regim sancionador espanhòl qu’eth projècte prevedie entà aquera obligacion. Era obligacion europèa non despareish, pr’amor qu’eth Reglament ei dirèctament aplicable. Çò que tombe ei eth regim espanhòl de governança e sancions que deuie acompanhar era sua aplicacion, e que non arribarà abans dera pròxima legislatura. [24] Caduquen tanben era reforma deth dret ara onor que deuie regular es imatges creades damb IA sense autorizacion, era lei deth registre estatau de mieis de comunicacion e era de proteccion des persones menors d’edat en encastres digitaus. [21][25][26] En Plan IA360 non auem localizat cap mesura especifica sus eleccions o desinformacion, e era convocatòria as agents sociaus que Sánchez anoncièc entà aguest mes s’aurie de hèr ara en plea precampanha. [27][28]

D’autes peces contunhen eth sòn cors pr’amor que non depenen des Corts. Eth projècte de reiau decret sus centres de donades exigís que qui opère era installacion sigue establit ena Union Europèa, qu’es donades demoren en territòri comunitari, qu’era installacion arribe ara maxima categoria europèa d’eficiéncia energetica e idrica e qu’ath mens eth 80 % dera electricitat consumida cada ora sigue renovabla. Eth Govèrn prevé aprovar-lo aguest mes. [29][30] E eth tèrme europèu de candidatures entàs gigafactories d’IA, ath que concorre Móra la Nova damb 719 milions qu’a comprometut eth Govèrn, contunhe dubèrt enquiath 12 de noveme. [31] Era capa materiau dera IA auance per decret e per calendari europèu. Era capa des drets, era que deuie díder qui supervise, qui sancione e quina IA utilize er Estat, espère qu’era pròxima legislatura decidisque se la recupère.

Qué propòsen es partits

Mentre s’espèren es programes entath 29 de noveme, era traça dera legislatura, es programes anteriors e çò que cada fòrça a dit e votat permeten dessenhar un mapa desigau.

Eth PSOE arribe damb era agenda deth Govèrn. Eth Plan IA360 compren un bon de 600 milions d’èuros entà que pimes e persones autonòmes adòpten solucions d’empreses tecnologiques europèes, un Institut de Seguretat dera Intelligéncia Artificiau ena AESIA entà evaluar es modèls mès auançadi e un contracte sociau damb empreses e sindicats. [27][28] Eth Govèrn tanben impulse ALIA, era familha publica de modèls d’IA en castelhan e lengües cooficiaus. [32] En 2023, eth sòn programa proposaue ua Agéncia Internacionau de Regulacion dera Intelligéncia Artificiau damb sedença en Espanha, e en 2024 amièc ath Congrès ua iniciatiua entà «impulsar un repartiment just des beneficis guanhadi gràcies ar aument dera productivitat des trebalhadors qu’utilizen esturments d’Intelligéncia Artificiau». [33][34]

Eth PP pense era IA sustot coma eficiéncia e distinguís entre era qu’utilize er Estat e era que desvolopen es empreses. Entara prumèra demane contraròtle. En mai registrèc ua proposicion non de lei entà automatizar mès tasques ena Administracion e obtier deth Govèrn «ua auditoria completa deth grad reau d’implantacion de sistèmes d’intelligéncia artificiau en conjunt des administracions publiques». [35] En 2025 reclamèc auditories extèrnes d’ALIA pr’amor que temie eth sòn usatge entath «contraròtle ideologic», e en 2023 ja demanaue «accès ath còde hònt entà garantir que non produsís resultats discriminatòris». [36][33] Entara dusau demane marge. Era sua ponéncia politica de 2025 afirme que «non lo podem frenar damb regulacions excessiues», encara qu’admet qu’era revolucion tecnologica «tanben deisharà perdedors». [37] A on govèrne, legisle. Eth Govèrn d’Isabel Díaz Ayuso a amiat ara Assemblada eth sòn projècte de Lei d’Administracion Digitau e Intelligéncia Artificiau, ath que non afècte era dissolucion, eth Parlament de Galícia aprovèc en 2025 era lei d’IA dera Xunta e eth Govèrn aragonés de Jorge Azcón a activat un mecanisme entà agilizar es tramits e redusir era carga fiscau de tretze projèctes de centres de donades. [5][38][39]

Vox non mencione era IA en sòn programa de 2023, de 178 pagines, mès a ua doctrina sus es donades. [40] Vò qu’es gigants tecnologics «cotizen tanben pes donades digitaus que recòlten en Espanha», afirme qu’es plataformes damb sedença ar estrangèr «mos expròpien digitaument» e propòse «ua passarèla de donades de peatge obligatòri entàs granes tecnologiques estrangères». [41] Quan parle d’IA ac hè en clau de sobirania e eficiéncia. En ua esmena ena Comission de Defensa demanèc qu’eth sòn desvolopament «respone as interèssi estrategics d’Espanha», damb supervision ajustada ath Reglament europèu, e en Parlament andalós era sua deputada María Eiberle ac sintetizèc hè un mes damb ua frasa, «Non volem ua IA de titulars. Volem ua IA de resultats». [42][43] Ve, en cambi, damb sospicion es organismes de supervision. En 2024 optèc pera abstencion deuant d’ua iniciatiua deth PP sus evaluacion de sistèmes d’IA pr’amor que «existís un risc reau qu’aguest organisme sigue utilizat damb fins partidistes», e votèc en contra dera iniciatiua socialista sus era productivitat. [34] En hereuèr, Santiago Abascal refusèc de proibir es hilats sociaus as menors de 16 ans pr’amor que, segontes eth, se sage de «censurar» e d’«atacar era libertat d’expression». [44]

Sumar a hèt deth trebalh era sua pòrta d’entrada. Eth Reiau Decret 723/2026 ei òbra deth Ministèri de Trebalh de Yolanda Díaz, que en març proposèc en Conselh EPSCO auditories algoritmiques obligatòries, contraròtle sindicau dera gestion algoritmica e que «es empreses d’IA deuen tributar entà dotar un hons d’adaptacion as cambis qu’eth desvolopament tecnologic implique entath trebalh». [45][46] Ja en 2023 eth sòn programa proposaue ua «Agéncia publica d’auditoria der algoritme e era intelligéncia artificiau» e utilizar era tecnologia algoritmica «entara limitacion e eth contraròtle efectiu deth temps de trebalh». [33] En 2024 eth sòn grop demanèc de reformar era lei electorau entà castigar era difusion maliciosa d’imatges e votzes generades damb IA. [47] Eth document politic de Movimiento Sumar de 2025 ajuste «intelligéncies artificiaus europèes», «sobirania publica des infraestructures digitaus» e ua economia digitau «laguens des limits biofisics deth planeta». [48] Movimiento Sumar, IU, Más Madrid e Comuns concorreràn amassa coma Frente Amplio e anonciaràn eth 17 d’octobre era huelha de rota deth projècte e qui encapçalarà era candidatura. [49][50]

Podemos, que per ara non hè part d’aquera coalicion, non a presentat en aguesta legislatura, segontes çò qu’auem podut localizar, cap propòsta estatau sus IA, mès eth sòn programa europèu de 2024 sí que desvolopaue eth tèma. Proposaue un Centre Europèu de Contraròtle d’Algoritmes, «empreses tecnologiques publiques e de caractèr exclusivament europèu» e qu’es empreses damb tecnologies auançades cotizèssen entà «contribuir proporcionaument as lòcs de trebalh umans eliminadi». [51] Era sua posicion mès visibla ei en Aragon. Ena campanha autonomica de hereuèr, Podemos-Alianza Verde despleguèc sus er Ebre ua pancarta damb eth lema «Non as centres de donades» e era sua candidata, María Goikoetxea, alertèc qu’eth consum d’aigua creisherie «tant coma se se creèsse ua província mès en Aragon». [39] Ione Belarra a proposat ues primàries dubèrtes es dies 14 e 15 d’octobre. En acabar aguesta nòta, Sumar les descartaue, encara que daurie era pòrta a que Podemos s’incorporèsse ara candidatura. [52][53]

Es lengües e es territòris

Eth mapa estatau demore incomplet sense es fòrces territoriaus, decisiues en aguesta legislatura, coma demostrèc era votacion des decrets d’abitatge. Enes hònts revisades non auem localizat iniciatiues pròpries sus IA en Congrès d’ERC, Junts, PNB, EH Bildu, BNG, Coalición Canaria o UPN. Era sua politica dera IA se jògue sustot enes parlaments autonomics, e quasi tostemp comence pera lengua.

En Euskadi, eth PNB vò qu’eth país sigue «un referent internacionau en encastre dera Intelligéncia Artificiau, sustot ligada ath sector dera Industria», e eth Govèrn basc finance Euskorpus entà amiar er euskara as modèls. [54][55] EH Bildu, que propòse ua Agéncia de Donades Publiques Basques entà 2028, questionèc aqueth projècte. Eth sòn portaparaula parlamentari, Pello Otxandiano, lo qualifiquèc d’«estrategia clientelar que desplace es nòstes capacitats e eth nòste talent entà favorir determinadi actors sense era trajectòria adequada». [56][55]

En Galícia, era lei d’IA dera Xunta siguec aprovada en 2025 damb es vòts deth PP e eth supòrt critic deth PSdeG. Eth BNG optèc pera abstencion. Eth sòn portaparaula, Daniel Castro, sintetizèc era objeccion en ua frasa, «Non entendemos o marco lingüístico que se lle quere dar a esta lei», e eth PSdeG reprochèc qu’era nòrma «renuncia a crear unha IA galega». [38]

En Catalonha, era IA siguec «un tèma marginau» enes eleccions de 2024. ERC proposaue ua regulacion etica des encastres digitaus e des donades publiques, e Junts, ua IA sense biais e un registre public d’algoritmes. [57] Dempús, eth Govern aprovèc ua estrategia que mobilizarà mil milions d’èuros publics enquia 2030, e eth Parlament a debatut ua mocion des Comuns sus sobirania tecnologica que demane de hèr publica era informacion des contractes damb Palantir, era madeisha empresa qu’apareishie en debat de Madrid. [58][59][5]

Des d’aciu apareish ua question qu’eth debat estatau a pena formule. Abans de qui supervise era IA i a en quines lengües existís e qui decidís com entre cada lengua enes modèls. ALIA compren eth castelhan e es lengües cooficiaus, mès es conflictes d’Euskadi e Galícia mòstren qu’aquera entrada tanben se discutís coma ua question d’autogovèrn, de talent pròpri e de repartiment de recorsi. [32][55][38]

Çò qu’eth mapa non mòstre

Considerades amassa, aguestes posicions mòstren quate causes qu’era campanha pòt amagar.

Era prumèra ei ua convergéncia. Eth PP demane d’auditar era IA qu’utilizen es administracions e eth projècte deth Govèrn creaue un inventari public d’aqueri sistèmes. Totes dues iniciatiues cèrquen saber quina IA utilize ja er Estat, e totes dues caduquen damb era dissolucion. Cada blòc tem, tanben, un poder diferent. Eth Govèrn tem eth des companhies que concentren era tecnologia. PP e Vox tèmen er usatge qu’eth madeish Govèrn pogue hèr dera IA e des sòns organismes de supervision. Son sospicions compatibles, e cap non s’esclarís sense saber es sistèmes que foncionen e qui les contraròtle.

Era dusau ei ua abséncia. En çò qu’auem podut revisar, sonque Sumar a amiat ath Congrès ua propòsta especifica sus IA e eleccions. [47] Er antropològ Néstor García Canclini, professor distinguit deth Departament d’Antropologia dera Universidad Autónoma Metropolitana-Iztapalapa (Mexic), se demanèc en Ciudadanos reemplazados por algoritmos quines alternatiues li demoren ara ciutadania quan es sues opinions e comportaments, capturadi per algoritmes, demoren subordinadi a corporacions globalizades. [60] Era campanha que comence se disputarà en plataformes de recomanacion e damb esturments generatius ar abast de toti es equips, sense era lei espanhòla que deuie sancionar eth contengut sintetic sense marcar.

Era tresau ei eth territòri. En Aragon, a on es centres de donades ja sigueren tèma de campanha enes autonomiques de hereuèr, eth PP les accelère e Podemos les refuse. Eth PSOE aragonés diguec en aqueth moment que non èra «radicaument en contra», mès demanèc explicacions, e eth candidat de Chunta Aragonesista les qualifiquèc coma «eth nau transvasament». [39] Eth madeish Sánchez admetec en seteme qu’es centres de donades plantegen eth problèma de «recorsi tan importanti e tan escassi coma ei era aigua». [6] Era investigadora Paola Ricaurte, professora titulara deth Tecnológico de Monterrey (Mexic) e associada ath Berkman Klein Center dera Universitat de Harvard, a interpretat es epistemologies centrades enes donades coma ua expression dera colonialitat deth poder e a defensat d’autes formes de conéisher que respècten es populacions e era sua diversitat culturau. [61] Era question aragonesa va en aquera direccion. Non demane sonque a on se guarden es donades. Demane entà qué servís era aigua e qui ac decidís, ua question semblabla ara que mos plantejàuem en radar deth 9 de seteme a prepaus des centres de donades d’Africa deth Sud. [62]

Era quatau ei ua paraula. Totes es fòrces parlen de sobirania, mès cada ua la place en un objècte diferent. Entath Govèrn son es donades que an de demorar en territòri europèu. Entà Vox, es donades qu’es tecnologiques estrangères «recòlten» en Espanha. Entà Sumar, es infraestructures digitaus publiques, e entà Podemos, empreses tecnologiques publiques europèes. Entà EH Bildu ei ua agéncia de donades publiques basques, e entath BNG, eth lòc deth galèc ena lei. En Aragon ei era aigua. Cap non propòse de renonciar ara IA. «Non podem méter pòrtes ath camp», diguec Sánchez en seteme, e eth PP demane de non «frenar» eth sòn auanç. [6][37] Era disputa non ei se i aurà IA, senon de qui serà, en quines lengües parlarà e damb quines règles.

Ua campanha damb era IA deuant

En Madrid expliquèrem qu’era IA ja auie entrat e qu’era politica encara arribaue. [5] Era convocatòria deth 5 d’octobre mòstre ua auta figura. Era politica nomente era IA, mès l’envie ar orizont, mentre era dissolucion dèishe tombar es nòrmes que la deuien governar en present.

Era campanha comence eth 13 de noveme e s’acabe eth 27. [18] Enquia aqueth moment, es candidatures pòden redusir aquera distància. Pòden díder se recuperaràn era lei de governança e er inventari public d’algoritmes, qué haràn damb eth contengut sintetic en campanha, s’ampliaràn mès enlà deth trebalh eth dret a conéisher es critèris damb es quaus un sistèma automatizat classifique ua persona, en quines lengües parlaràn es modèls publics e qui decidirà sus era aigua e era energia que demane era infraestructura.

Era intelligéncia artificiau ja non ei en orizont. Ei deuant, coma eth passat en aforisme aimara, ara vista de qui desire agachar-la. Çò que se decidís eth 29 de noveme ei qui cargarà eth sòn futur.

Traduccion ar aranés der originau en castelhan. Es citacions en castelhan s’an traduit entà aguesta version, e es referéncies remeten as documents originaus.

Referéncies

[1] EFE. El español Pedro Sánchez adelanta las elecciones legislativas al 29 de noviembre. Infobae, 5 d’octobre de 2026.
https://www.infobae.com/america/agencias/2026/10/05/el-espanol-pedro-sanchez-adelanta-las-elecciones-legislativas-al-29-de-noviembre/

[2] Pressdigital. El Congreso rechaza el decreto de medidas de vivienda con los votos de PP, Vox, Junts y UPN. 2 d’octobre de 2026.
https://www.pressdigital.es/articulo/economia/2026-10-02/6037517-congreso-rechaza-decreto-medidas-vivienda-votos-pp-vox-junts-upn

[3] La Moncloa. Pedro Sánchez anuncia la convocatoria de elecciones generales para el 29 de noviembre. Declaracion institucionau deth president deth Govèrn, transcripcion editada pera Secretaria d’Estat de Comunicacion, 5 d’octobre de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/paginas/2026/051026-sanchez-convocatoria-elecciones.aspx

[4] Gravacion dera declaracion institucionau deth 5 d’octobre de 2026 e dera sua transcripcion automatica damb marques de temps. Material de trebalh d’aguesta nòta.

[5] AIthropology Lab. La IA ya ha entrado en Madrid. La política todavía está llegando. Radar, 14 de seteme de 2026.
https://aithropologylab.org/radar/2026-09-14-madrid-ia-politica/

[6] La Moncloa. Intervención del presidente del Gobierno en el acto «IA360. Plan para un despliegue responsable de la IA». Transcripcion, 21 de seteme de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/intervenciones/Paginas/2026/20260921-transcripcion-pg-acto-plan-ia.aspx

[7] La Moncloa. Speech by the President of the Government of Spain, Pedro Sánchez, at the High-Level Dialogue ‘Protecting Children’s Rights facing artificial intelligence’. Transcripcion en anglés, 22 de seteme de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/lang/en/presidente/intervenciones/Paginas/2026/20260922-children-rights-dialogue-speech.aspx

[8] La Moncloa. Pedro Sánchez: “Un mundo digital sin reglas no es un espacio de juego, es una jungla sin ley”. Nòva York, 22 de seteme de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/Paginas/2026/220926-sanchez-infancia-inteligencia-artifical.aspx

[9] La Moncloa. Intervención del presidente del Gobierno en la inauguración del Foro La Toja-Vínculo Atlántico. Transcripcion, 1 d’octobre de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/intervenciones/Paginas/2026/20261001-transcripcion-sanchez-foro-la-toja.aspx

[10] Koselleck, Reinhart. Futuro pasado. Para una semántica de los tiempos históricos. Traduccion de Norberto Smilg. Paidós, Barcelona, 1993, p. 15.

[11] Boletín Oficial del Estado. Real Decreto 723/2026, de 9 de septiembre. BOE núm. 228, 15 de seteme de 2026 (BOE-A-2026-19200).
https://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-2026-19200

[12] Iberley. Nuevas obligaciones de información en los contratos laborales (RD 723/2026, de 9 de septiembre). Seteme de 2026.
https://www.iberley.es/noticias/nuevas-obligaciones-informacion-los-contratos-laborales-rd-723-2026-9-septiembre-36963

[13] Instituto Nacional de Estadística. Encuesta sobre Equipamiento y Uso de Tecnologías de la Información y Comunicación en los Hogares. Año 2025. 20 de noveme de 2025.
https://www.ine.es/dyngs/Prensa/es/TICH2025.htm

[14] Instituto Nacional de Estadística. Encuesta sobre el uso de TIC y del comercio electrónico en las empresas. Año 2024 - Primer trimestre 2025.
https://www.ine.es/dyngs/Prensa/ETICCE20241T2025.pdf

[15] Sierra Ruiz, Paloma. El pensamiento de Silvia Rivera Cusicanqui. Propuestas andinas para transformar el mundo conociéndolo. Valenciana, vol. 17, núm. 33, 2024, pp. 193-222. Citacion de Silvia Rivera Cusicanqui, Sociología de la imagen, Tinta Limón, 2015, p. 211.
https://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2007-25382024000100193

[16] Núñez, Rafael E. e Eve Sweetser. With the Future Behind Them: Convergent Evidence From Aymara Language and Gesture in the Crosslinguistic Comparison of Spatial Construals of Time. Cognitive Science, 30(3), 401-450, 2006.
https://doi.org/10.1207/s15516709cog0000_62

[17] La Moncloa. Pedro Sánchez reclama una inteligencia artificial “responsable, humanista” y “gobernada con reglas comunes para todos”. 22 d’abriu de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/Paginas/2026/220426-sanchez-panel-ia-naciones-unidas.aspx

[18] Boletín Oficial del Estado. Real Decreto 806/2026, de 5 de octubre, de disolución del Congreso de los Diputados y del Senado y de convocatoria de elecciones. BOE núm. 248, 6 d’octobre de 2026.
https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2026-20742

[19] Congreso de los Diputados. Reglamento del Congreso de los Diputados. Títol XIII, article 207.
https://www.congreso.es/es/cem/tit13

[20] Congreso de los Diputados. Proyecto de Ley Orgánica para el buen uso y la gobernanza de la inteligencia artificial (121/000096). Ficha de tramitacion, XV legislatura.
https://www.congreso.es/es/proyectos-de-ley?p_p_id=iniciativas&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_iniciativas_mode=mostrarDetalle&_iniciativas_legislatura=XV&_iniciativas_id=121%2F000096

[21] Demócrata. Los daños colaterales del adelanto electoral: leyes sanitarias, Justicia, propuestas que vuelven a decaer y sectores que esperaban nuevas normativas. 6 d’octobre de 2026.
https://www.democrata.es/politicas/leyes-decaen-congreso-elecciones-29-noviembre/

[22] Boletín Oficial de las Cortes Generales. Proyecto de Ley Orgánica para el buen uso y la gobernanza de la inteligencia artificial. Congreso de los Diputados, seria A, núm. 97-1, 12 de junh de 2026.
https://www.congreso.es/public_oficiales/L15/CONG/BOCG/A/BOCG-15-A-97-1.PDF

[23] Ministerio para la Transformación Digital y de la Función Pública. El Gobierno aprueba el proyecto de ley que garantizará una supervisión humana y un uso confiable de la IA. 26 de mai de 2026.
https://digital.gob.es/comunicacion/notas-prensa/mtdfp/2026/05/el-gobierno-aprueba-el-proyecto-de-ley-que-garantizara-una-super

[24] Unión Europea. Reglamento (UE) 2024/1689 del Parlamento Europeo y del Consejo, de 13 de junio de 2024, por el que se establecen normas armonizadas en materia de inteligencia artificial. Article 50.
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/spa

[25] Europa Press. La ley que regula los ‘deepfakes’ con IA y la del registro estatal de medios decaen por el adelanto electoral. 5 d’octobre de 2026.
https://www.europapress.es/sociedad/noticia-ley-regula-deepfakes-ia-registro-estatal-medios-decaen-adelanto-electoral-20261005125429.html

[26] Servimedia. El adelanto electoral deja en el aire la Ley de protección de menores en entornos digitales en materia de Juventud e Infancia. 5 d’octobre de 2026.
https://www.servimedia.es/noticias/adelanto-electoral-deja-aire-ley-proteccion-menores-entornos-digitales-materia-juventud-e-infancia/1413390388

[27] Presidencia del Gobierno. Plan IA360. Seteme de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/Documents/2026/20260920%20Plan%20IA360.pdf

[28] La Moncloa. Pedro Sánchez anuncia el Plan IA360 y promueve un acuerdo de país para el despliegue responsable, humanista y seguro de la inteligencia artificial. 21 de seteme de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/paginas/2026/210926-sanchez-plan-ia.aspx

[29] Ministerio para la Transformación Digital y de la Función Pública. El Gobierno plantea impulsar los centros de datos sostenibles, eficientes y soberanos. Agost de 2026.
https://digital.gob.es/comunicacion/notas-prensa/mtdfp/2026/08/el-gobierno-plantea-impulsar-los-centros-de-datos-sostenibles--e

[30] Energías Renovables. El Gobierno prevé aprobar este mes el nuevo real decreto para regular los centros de datos en España. 5 d’octobre de 2026.
https://www.energias-renovables.com/panorama/el-gobierno-prev--aprobar-este-mes-20261005

[31] Diari de Tarragona. Bruselas abre la convocatoria para la gigafactoría de IA de Móra la Nova. 30 de junhsèga de 2026.
https://www.diaridetarragona.com/economia/267167/bruselas-abre-convocatoria-gigafactoria-ia-mora-nova.html

[32] Agencia Española de Supervisión de la Inteligencia Artificial. Published the first models of ALIA, the family of models of AI in Spanish and co-official languages.
https://aesia.digital.gob.es/en/presentalia

[33] Xataka. Inteligencia artificial y economía digital: qué proponen los partidos en sus programas para las elecciones 2023. 18 de junhsèga de 2023.
https://www.xataka.com/robotica-e-ia/inteligencia-artificial-economia-digital-que-proponen-partidos-sus-programas-para-elecciones-2023

[34] Grupo Parlamentario VOX. VOX denuncia que se hable de inteligencia artificial cuando hay municipios a los que no llega internet. 13 de deseme de 2024.
https://www.voxespana.es/grupo_parlamentario/actividad-parlamentaria/vox-denuncia-que-se-hable-de-inteligencia-artificial-cuando-hay-municipios-a-los-que-no-llega-internet-20241213

[35] Europa Press. El PP plantea que se use la inteligencia artificial para automatizar más tareas en la Administración pública. Infobae, 24 de mai de 2026.
https://www.infobae.com/america/agencias/2026/05/24/el-pp-plantea-que-se-use-la-inteligencia-artificial-para-automatizar-mas-tareas-en-la-administracion-publica/

[36] Europa Press. El PP teme que la IA impulsada por Sánchez se use para el “control ideológico” y exige auditorías para controlarla. Infobae, 22 de març de 2025.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2025/03/22/el-pp-teme-que-la-ia-impulsada-por-sanchez-se-use-para-el-control-ideologico-y-exige-auditorias-para-controlarla/

[37] Partido Popular. Ponencia Política. XXI Congrès, junhsèga de 2025, pp. 37 e 39.
https://www.pp.es/storage/2025/07/2025-07-04-Ponencia-Politica.pdf

[38] Nós Diario. O Parlamento da Galiza aproba a lei da IA sen medidas para a lingua galega. 25 de març de 2025.
https://www.nosdiario.gal/articulo/politica/parlamento-aproba-lei-da-ia-medidas-galego/20250325200028219137.html

[39] Martínez, Samuel. ¿Hay agua en la piscina de los centros de datos que impulsa el PP en Aragón? Público, 4 de hereuèr de 2026.
https://www.publico.es/politica/hay-agua-piscina-centros-datos-impulsa-pp-aragon.html

[40] Martínez, Samuel. ¿Qué proponen los cuatro grandes partidos en materia de Inteligencia Artificial? Público, 17 de junhsèga de 2023.
https://www.publico.es/politica/proponen-cuatro-grandes-partidos-materia-inteligencia-artificial.html

[41] VOX. Programa electoral para las Elecciones Generales del 23J de 2023. Mesures 162 e 163.
https://www.voxespana.es/programa/programa-electoral-Vox

[42] Grupo Parlamentario VOX. Enmienda a la Proposición no de Ley relativa al impulso y buen uso de la Inteligencia Artificial en las políticas de Defensa (161/001477). 25 de hereuèr de 2025.
https://www.voxespana.es/wp-content/uploads/2025/02/250225_ENM-DEF-IA.pdf

[43] Huelva Hoy. VOX aboga por que la Inteligencia Artificial sirva para eliminar burocracia y hacer la Administración «más sencilla, rápida y cercana». 9 de seteme de 2026.
https://www.huelvahoy.com/articulo/andalucia/vox-aboga-que-inteligencia-artificial-sirva-eliminar-burocracia-hacer-administracion-mas-sencilla-rapida-cercana/20260909193953401130.html

[44] Lanza Digital. Abascal rechaza prohibir las redes a menores de 16 años: «Intentan censurar y atacar la libertad de expresión». 3 de hereuèr de 2026.
https://www.lanzadigital.com/nacional/abascal-rechaza-prohibir-las-redes-a-menores-de-16-anos-intentan-censurar-y-atacar-la-libertad-de-expresion/

[45] Bilbao Hiria. Las empresas ya deben explicar por escrito cómo deciden sus algoritmos. 5 d’octobre de 2026.
https://bilbaohiria.com/actualidad/real-decreto-723-2026-empresas-informacion-algoritmos-contrato

[46] La Moncloa. Yolanda Díaz plantea en Bruselas medidas para una transición justa ante los efectos de la inteligencia artificial en el mercado laboral. Ministerio de Trabajo y Economía Social, 9 de març de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/serviciosdeprensa/notasprensa/trabajo14/paginas/2026/090326-diaz-inteligencia-laboral-trabajo.aspx

[47] Europa Press. Sumar presenta en Congreso una proposición sobre uso Inteligencia Artificial en elecciones. Infobae, 20 de mai de 2024.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2024/05/20/sumar-presenta-en-congreso-una-proposicion-sobre-uso-inteligencia-artificial-en-elecciones/

[48] Movimiento Sumar. Documento Político. Asamblea 2025. Mai de 2025, pp. 25 e 37.
https://movimientosumar.es/transparencia/wp-content/uploads/sites/6/2025/05/Documento_Politico_Asamblea_Mov_Sumar_2025.pdf

[49] El Progreso. Los partidos de Sumar anuncian su candidatura para las elecciones bajo el proyecto Frente Amplio. 4 d’octobre de 2026.
https://www.elprogreso.es/articulo/espana/partidos-sumar-anuncian-candidatura-elecciones-proyecto-frente-amplio/202610041648272003167.html

[50] Canal Sur. El nuevo Sumar anunciará el 17 de octubre su cabeza de lista para las elecciones generales. 5 d’octobre de 2026.
https://www.canalsur.es/noticias/espana/nuevo-sumar-anunciara-17-octubre_1_1441152.html

[51] Paréntesis.Media. Podemos exige transparencia y protección de derechos en la IA para las elecciones europeas. 31 de mai de 2024.
https://www.parentesis.media/podemos-programa-electoral-elecciones-europeas-inteligencia-artificial/

[52] Europa Press. Podemos insta a Sumar a que recapacite y acepte que las primarias es el único camino para salir del “bucle”. Infobae, 6 d’octobre de 2026.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2026/10/06/podemos-insta-a-sumar-a-que-recapacite-y-acepte-que-las-primarias-es-el-unico-camino-para-salir-del-bucle/

[53] Europa Press. Sumar abre la puerta a Podemos pero aleja su petición de primarias: “Mejor acordar que competir entre nosotros”. Infobae, 6 d’octobre de 2026.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2026/10/06/sumar-abre-la-puerta-a-podemos-pero-aleja-su-peticion-de-primarias-mejor-acordar-que-competir-entre-nosotros/

[54] EAJ-PNV. EAJ-PNV apuesta por hacer de Euskadi un referente internacional en el ámbito de la Inteligencia Artificial Industrial. 25 de març de 2024.
https://www.eaj-pnv.eus/es/noticias/55521/eaj-pnv-apuesta-por-hacer-de-euskadi-un-referente-

[55] elDiario.es. EH Bildu desliza que el proyecto de inteligencia artificial para impulsar el euskera podría ser una “estrategia clientelar”. 20 de hereuèr de 2025.
https://www.eldiario.es/euskadi/eh-bildu-desliza-proyecto-inteligencia-artificial-impulsar-euskera-estrategia-clientelar_1_12070129.html

[56] Paréntesis.Media. EH Bildu propone la creación de una Agencia de Datos Públicos Vascos para 2028. 11 d’abriu de 2024.
https://www.parentesis.media/bildu-propuestas-electorales-euskadi-intelgiencia-artificial-agencia-datos-publicos-vascos/

[57] Paréntesis.Media. Inteligencia Artificial en las propuestas electorales catalanas: Un tema marginal en el debate. 7 de mai de 2024.
https://www.parentesis.media/inteligencia-artificial-propuestas-electorales-catalunya/

[58] Crónica Global. Cataluña abraza la inteligencia artificial con mil millones de inversión pública hasta 2030. 10 de noveme de 2025.
https://cronicaglobal.elespanol.com/politica/20251110/cataluna-abraza-inteligencia-artificial-millones-inversion-publica/1003742706201_0.html

[59] Daviu, Oriol. Más infraestructuras, uso de IA por los Mossos y Palantir: los retos de la soberanía tecnológica de Catalunya. Público, 30 de junh de 2026.
https://www.publico.es/sociedad/infraestructuras-uso-ia-mossos-palantir-retos-soberania-tecnologica-catalunya.html

[60] García Canclini, Néstor. Ciudadanos reemplazados por algoritmos. Bielefeld University Press, 2020. Accès dubèrt.
https://doi.org/10.14361/9783839448915

[61] Ricaurte, Paola. Data Epistemologies, The Coloniality of Power, and Resistance. Television & New Media, 20(4), 350-365, 2019.
https://doi.org/10.1177/1527476419831640

[62] AIthropology Lab. Cuando la IA necesita tierra. Radar, 9 de seteme de 2026.
https://aithropologylab.org/radar/2026-09-09/