A IA xa non está no horizonte

Ao anunciar o 5 de outubro as eleccións xerais do 29 de novembro, Pedro Sánchez dedicoulle á intelixencia artificial unha soa frase, duns cinco segundos, e situouna no horizonte dunha época, xunto á emerxencia climática. Ese mesmo día entraba en vigor unha norma que obriga as empresas a explicar por escrito os algoritmos que interveñen nas decisións sobre o emprego de cada persoa, e o decreto de disolución das Cortes, aprobado esa mañá e en vigor desde a súa publicación ao día seguinte, deixaba caducar o proxecto de lei español de gobernanza da IA. A intelixencia artificial xa non está no horizonte. Está nos contratos, na administración, nas linguas e na auga dalgúns territorios. Falta saber se estará na campaña.

Unha frase no horizonte

Sánchez compareceu na Moncloa o luns pola mañá, tres días despois de que o Congreso rexeitase cos votos de PP, Vox e Junts dous decretos sobre o aluguer de vivenda, e en plena mobilización polo desafiuzamento en Madrid dunha muller de 87 anos. [1][2] Informou de que convocara un Consello de Ministros extraordinario para disolver as Cortes e fixou as eleccións para o domingo 29 de novembro. [3]

A transcrición oficial, editada pola Secretaría de Estado de Comunicación, ten arredor de 1.200 palabras. A palabra vivienda aparece nela catro veces e desigualdad, tres. A intelixencia artificial aparece unha soa vez, no tramo final, cando a convocatoria xa está feita e o discurso se volve cara ao que está en xogo. [3]

«Abonda con examinar o horizonte para entender que o mundo se asoma a unha época complexa, de transformación, de transición. Unha época de moita tensión. De emerxencia climática. De cambios sociais, tamén tecnolóxicos coa intelixencia artificial, moi disruptivos. Unha época, polo tanto, de grandes perigos, pero tamén, se sabemos aproveitala, de grandes oportunidades.» [3]

Na gravación, a mención á IA ocupa uns cinco segundos, pasados os sete minutos e medio dunha intervención que supera os nove. [4]

Quen seguise o Debate sobre o Estado da Rexión madrileño recoñecerá outra frase. «Nós transferimos a eses gobernos autonómicos máis recursos ca nunca para que construísen vivenda e investisen en sanidade, para que construísen vivendas. E eles compraron áticos e privatizaron hospitais». [3] O ático circulou moito naquel debate, e a sanidade é hoxe o principal terreo do despregamento algorítmico madrileño, como contamos no radar do 14 de setembro. [5] Na declaración, os hospitais aparecen como obxecto de privatización, non como lugares onde xa traballan os algoritmos.

Con que se compara a IA

A frase sobre a IA fai dúas operacións. Primeiro colócaa nunha serie, xunto á emerxencia climática e aos cambios sociais, como trazos dunha época «de transformación, de transición». Despois convértea en balance, «grandes perigos» e «grandes oportunidades».

A parella co clima ten historia. O 21 de setembro, ao presentar o Plan IA360, Sánchez lembrou que Nacións Unidas creara o seu panel de persoas expertas sobre IA «emulando o Panel de Expertos da Emerxencia Climática, precisamente porque somos moi conscientes da necesidade de crear uns mínimos estándares entre todas as nacións», e chamoulle á transición ecolóxica «a outra gran transformación». [6] No seu vocabulario, a IA e o clima son as dúas grandes transformacións do presente, e o clima serve de modelo para gobernar a outra. O 5 de outubro a parella mantense, pero o goberno desaparece. Nesa frase a IA non aparece como algo que se goberna. Examínase, como se examina un ceo.

As semanas previas acumularan todo un repertorio. Naquel acto, Sánchez evocou a Idade Dourada estadounidense e William Vanderbilt, o magnate do ferrocarril a quen se lle atribúe a frase «Ao demo coa xente. Eu só traballo para os meus accionistas», sostivo que «Hoxe, como hai 150 anos, algúns magnates seguen defendendo que a regulación é inimiga da innovación» e describiu a competición tecnolóxica como «non unha carreira, senón unha desbandada». [6] Ao día seguinte, en Nacións Unidas, lembrou HAL, o ordenador da película de Stanley Kubrick que un día se nega a obedecer, e advertiu de que «un mundo dixital sen regras non é un espazo de xogo, é unha xungla sen lei». [7][8] O 1 de outubro, no Foro La Toja, rexeitou a autorregulación cunha imaxe rural. «Eu creo que é un erro poñer en mans do raposo o coidado do galiñeiro», dixo, porque isto vai «de obrigas legais, de escrutinio público, de control social, de supervisión gobernamental». [9]

A segunda comparación do 5 de outubro chega antes, cara ao minuto catro, e non nomea a IA. Ao repasar a acción exterior do seu Goberno, Sánchez describiuno «denunciando xenocidas cando outros calaban» e «combatendo os tiranos, os tecnooligarcas e tamén os especuladores que queren destruír o futuro dos nosos fillos e das nosas fillas para agrandar os seus petos». [3] O poder tecnolóxico entra na familia da tiranía política e da especulación financeira, como cando en setembro pediu que «os oligarcas do presente non caesen no mesmo erro no que incorreron os magnates do pasado». [6]

Pero o 5 de outubro as dúas comparacións non se tocan. A IA aparece sen ninguén que a posúa, como forza de época. Quen a posúe aparece sen IA, como opoñente no terreo político. A fórmula que en setembro unía ambas as cousas, a dunha IA «desregulada, opaca» e «en moi poucas mans», non chegou á convocatoria. [6]

Experiencia e expectativa

Hai pouco máis de dúas semanas, o rexistro temporal tamén era outro. Na presentación do Plan IA360, Sánchez advertiu de que «este desafío da intelixencia artificial xa non é para dentro de cinco ou dez ou 50 anos. É de agora mesmo, de xa», e de que «dá a sensación de que chegamos un pouco tarde». [6] O 5 de outubro, a IA volveu ao horizonte.

O historiador alemán Reinhart Koselleck propuxo ler o tempo histórico na tensión entre o vivido e o esperado. Escribiu que «na determinación da diferenza entre o pasado e o futuro ou, dito antropoloxicamente, entre experiencia e expectativa se pode concibir algo así como o “tempo histórico”». [10] As súas categorías, espazo de experiencia e horizonte de expectativa, describen ben o desprazamento. Unha declaración electoral é unha peza de expectativa, porque pide un voto sobre o futuro. O rechamante é que a IA quede enteira dese lado cando o seu espazo de experiencia xa está cheo.

Ese espazo ten datas e cifras. O mesmo 5 de outubro entrou en vigor o Real decreto 723/2026, que obriga a informar cada persoa traballadora dos sistemas algorítmicos ou automatizados que interveñen en decisións sobre xornada, tarefas, salario, promoción, lugar de traballo ou extinción do contrato, incluídas as súas pautas, criterios e regras de funcionamento. [11][12] Segundo o INE, o 37,9 % das persoas de 16 a 74 anos utilizara algunha ferramenta de IA xenerativa nos tres meses anteriores á enquisa de 2025, e o 21,1 % das empresas de dez ou máis persoas empregadas usaba IA a comezos dese ano. [13][14] En Madrid, a administración rexional contaba xa en febreiro 220 casos de uso, 96 deles implantados. [5]

Outras formas de orientar o tempo axudan a ver o que o horizonte deixa fóra. A socióloga e historiadora boliviana Silvia Rivera Cusicanqui, profesora emérita da Universidad Mayor de San Andrés e integrante histórica do Taller de Historia Oral Andina, recolle o aforismo aimará Qhipnayr uñtasis sarnaqapxañani para nomear o aquí-agora dunha sociedade que camiña «cargando o futuro nas súas costas» e «mirando o pasado cos ollos». [15] O científico cognitivo Rafael E. Núñez e a lingüista Eve Sweetser documentaron esa orientación na lingua e nos xestos das persoas que falan aimará, que sitúan o pasado diante e o futuro detrás. [16]

Desde aí, examinar o horizonte é mirar o que xa ocorreu. E diante dos ollos hai moito. Están o decreto do 5 de outubro, as cifras do INE, os algoritmos sanitarios madrileños e os proxectos de centros de datos. O futuro vai ás costas, e por iso importa saber quen o carga.

O que cae coa disolución

Hai unha frase de setembro que agora se le doutra maneira. Sánchez explicou que España acollera a primeira reunión do panel da ONU sobre IA nas Cortes porque o Parlamento, «onde se lexisla», é «o lugar onde temos que facer esa intersección, ese encontro entre a ciencia, a tecnoloxía e por suposto, tamén a regulación». [6] Aquela reunión celebrouse en abril no Congreso dos Deputados. [17] Menos de seis meses despois, a disolución desas Cortes deixa caer a lei que debía facer ese encontro.

A disolución é efectiva desde o 6 de outubro, cando o BOE publicou o real decreto aprobado na véspera. [18] E o artigo 207 do Regulamento do Congreso non deixa marxe. «Disolto o Congreso ou expirado o seu mandato, quedarán caducados todos os asuntos pendentes de exame e resolución pola Cámara, agás aqueles dos que constitucionalmente teña que coñecer a súa Deputación Permanente». [19] Entre eses asuntos estaba o Proxecto de lei orgánica para o bo uso e a gobernanza da intelixencia artificial, presentado en maio e aínda en fase de emendas. [20][21] O seu obxecto era, en cumprimento do Regulamento europeo, «o establecemento da gobernanza e a regulación do réxime sancionador aplicable en España aos sistemas de IA». [22] Designaba autoridades de vixilancia, abría un portelo único de reclamacións e creaba un inventario dos sistemas de IA usados en procedementos administrativos do sector público estatal, non só dos de alto risco. [22][23]

O proxecto tipificaba ademais como infracción non marcar os contidos sintéticos de audio, imaxe, vídeo ou texto xerados por sistemas de IA, unha obriga que procede do artigo 50 do Regulamento europeo. [22] A campaña cara ao 29 de novembro celebrarase sen o réxime sancionador español que o proxecto prevía para esa obriga. A obriga europea non desaparece, porque o Regulamento é directamente aplicable. O que decae é o réxime español de gobernanza e sancións que debía acompañar a súa aplicación, e que non chegará antes da próxima lexislatura. [24] Caducan tamén a reforma do dereito á honra que ía regular as imaxes creadas con IA sen autorización, a lei do rexistro estatal de medios de comunicación e a de protección das persoas menores de idade en contornos dixitais. [21][25][26] No Plan IA360 non localizamos ningunha medida específica sobre eleccións ou desinformación, e a convocatoria aos axentes sociais que Sánchez anunciou para este mes tería que facerse agora en plena precampaña. [27][28]

Outras pezas seguen o seu curso porque non dependen das Cortes. O proxecto de real decreto sobre centros de datos esixe que quen opere a instalación estea establecido na Unión Europea, que os datos permanezan en territorio comunitario, que a instalación acade a máxima categoría europea de eficiencia enerxética e hídrica e que polo menos o 80 % da electricidade consumida cada hora sexa renovable. O Goberno prevé aprobalo este mes. [29][30] E o prazo europeo de candidaturas ás xigafactorías de IA, ao que concorre Móra la Nova con 719 millóns comprometidos polo Goberno, segue aberto ata o 12 de novembro. [31] A capa material da IA avanza por decreto e por calendario europeo. A capa dos dereitos, a que debía dicir quen supervisa, quen sanciona e que IA usa o Estado, agarda a que a próxima lexislatura decida se a recupera.

Que propoñen os partidos

Á espera dos programas para o 29 de novembro, o rastro da lexislatura, os programas anteriores e o que cada forza dixo e votou permiten debuxar un mapa desigual.

O PSOE chega coa axenda do Goberno. O Plan IA360 suma un bono de 600 millóns de euros para que pemes e persoas autónomas adopten solucións de empresas tecnolóxicas europeas, un Instituto de Seguridade da Intelixencia Artificial na AESIA para avaliar os modelos máis avanzados e un contrato social con empresas e sindicatos. [27][28] O Goberno impulsa ademais ALIA, a familia pública de modelos de IA en castelán e linguas cooficiais. [32] En 2023, o seu programa propoñía unha Axencia Internacional de Regulación da Intelixencia Artificial con sede en España, e en 2024 levou ao Congreso unha iniciativa para «impulsar un reparto xusto dos beneficios obtidos grazas ao aumento da produtividade dos traballadores que usan ferramentas de Intelixencia Artificial». [33][34]

O PP pensa a IA sobre todo como eficiencia e distingue entre a que usa o Estado e a que desenvolven as empresas. Para a primeira pide control. En maio rexistrou unha proposición non de lei para automatizar máis tarefas na Administración e obter do Goberno «unha auditoría completa do grao real de implantación de sistemas de intelixencia artificial no conxunto das administracións públicas». [35] En 2025 reclamou auditorías externas de ALIA por temor ao seu uso para o «control ideolóxico», e en 2023 xa pedía «acceso ao código fonte para garantir que non produce resultados discriminatorios». [36][33] Para a segunda pide marxe. O seu relatorio político de 2025 sostén que «non podemos entorpecelo con regulacións excesivas», aínda que admite que a revolución tecnolóxica «tamén deixará perdedores». [37] Onde goberna, lexisla. O Goberno de Isabel Díaz Ayuso levou á Asemblea o seu proxecto de Lei de Administración Dixital e Intelixencia Artificial, ao que non afecta a disolución, o Parlamento de Galicia aprobou en 2025 a lei de IA da Xunta e o Goberno aragonés de Jorge Azcón activou un mecanismo para axilizar os trámites e reducir a carga fiscal de trece proxectos de centros de datos. [5][38][39]

Vox non nomea a IA no seu programa de 2023, de 178 páxinas, pero ten unha doutrina sobre os datos. [40] Quere que os xigantes tecnolóxicos «coticen tamén polos datos dixitais que recollen en España», sostén que as plataformas con sede no estranxeiro «nos están expropiando dixitalmente» e propón «unha pasarela de datos de obrigada peaxe para as grandes tecnolóxicas estranxeiras». [41] Cando fala de IA faino en clave de soberanía e eficiencia. Nunha emenda na Comisión de Defensa pediu que o seu desenvolvemento «responda aos intereses estratéxicos de España», con supervisión axustada ao Regulamento europeo, e no Parlamento andaluz a súa deputada María Eiberle resumiuno hai un mes cunha frase, «Non queremos unha IA de titulares. Queremos unha IA de resultados». [42][43] Desconfía, en cambio, dos organismos de supervisión. En 2024 abstívose ante unha iniciativa do PP sobre avaliación de sistemas de IA porque «existe un risco real de que este organismo sexa utilizado con fins partidistas», e votou en contra da iniciativa socialista sobre a produtividade. [34] En febreiro, Santiago Abascal rexeitou prohibir as redes sociais a menores de 16 anos porque, ao seu xuízo, se intenta «censurar» e «atacar a liberdade de expresión». [44]

Sumar fixo do traballo a súa porta de entrada. O Real decreto 723/2026 procede do Ministerio de Traballo de Yolanda Díaz, que en marzo propuxo no Consello EPSCO auditorías algorítmicas obrigatorias, control sindical da xestión algorítmica e que «as empresas de IA deben tributar para dotar un fondo de adaptación aos cambios que o desenvolvemento tecnolóxico implica para o traballo». [45][46] Xa en 2023 o seu programa propoñía unha «Axencia pública de auditoría do algoritmo e da intelixencia artificial» e usar a tecnoloxía algorítmica «para a limitación e o control efectivo do tempo de traballo». [33] En 2024 o seu grupo pediu reformar a lei electoral para castigar a difusión maliciosa de imaxes e voces xeradas con IA. [47] O documento político de Movimiento Sumar de 2025 engade «intelixencias artificiais europeas», «soberanía pública das infraestruturas dixitais» e unha economía dixital «dentro dos límites biofísicos do planeta». [48] Movimiento Sumar, IU, Más Madrid e Comuns concorrerán xuntos como Frente Amplio e anunciarán o 17 de outubro a folla de ruta do proxecto e quen encabezará a candidatura. [49][50]

Podemos, que polo de agora non forma parte desa coalición, non presentou nesta lexislatura unha proposta estatal sobre IA que puidésemos localizar, pero o seu programa europeo de 2024 si desenvolvía o tema. Propoñía un Centro Europeo de Control de Algoritmos, «empresas tecnolóxicas públicas e de carácter exclusivamente europeo» e que as empresas con tecnoloxías avanzadas cotizasen para «contribuír proporcionalmente aos postos de traballo humanos eliminados». [51] A súa posición máis visible está en Aragón. Na campaña autonómica de febreiro, Podemos-Alianza Verde despregou sobre o Ebro unha pancarta co lema «Non aos centros de datos» e a súa candidata, María Goikoetxea, advertiu de que o consumo de auga medraría «tanto como se se crease unha provincia máis en Aragón». [39] Ione Belarra propuxo unhas primarias abertas os días 14 e 15 de outubro. Ao peche desta nota, Sumar descartábaas, aínda que abría a porta a que Podemos se sumase á candidatura. [52][53]

As linguas e os territorios

O mapa estatal queda curto sen as forzas territoriais, decisivas nesta lexislatura, como se viu na votación dos decretos de vivenda. Nas fontes revisadas non localizamos iniciativas propias sobre IA no Congreso de ERC, Junts, PNV, EH Bildu, BNG, Coalición Canaria ou UPN. A súa política da IA xógase sobre todo nos parlamentos autonómicos, e case sempre comeza pola lingua.

En Euskadi, o PNV quere que o país sexa «un referente internacional no ámbito da Intelixencia Artificial, sobre todo ligada ao sector da Industria», e o Goberno vasco financia Euskorpus para levar o éuscaro aos modelos. [54][55] EH Bildu, que propón unha Axencia de Datos Públicos Vascos para 2028, cuestionou ese proxecto. O seu portavoz parlamentario, Pello Otxandiano, cualificouno de «estratexia clientelar que despraza as nosas capacidades e o noso talento para favorecer determinados actores sen a traxectoria axeitada». [56][55]

En Galicia, a lei de IA da Xunta saíu adiante en 2025 cos votos do PP e o apoio crítico do PSdeG. O BNG abstívose. O seu portavoz, Daniel Castro, resumiu a obxección nunha frase, «Non entendemos o marco lingüístico que se lle quere dar a esta lei», e o PSdeG reprochou que a norma «renuncia a crear unha IA galega». [38]

En Cataluña, a IA foi «un tema marxinal» nas eleccións de 2024. ERC propoñía unha regulación ética dos contornos dixitais e dos datos públicos, e Junts, unha IA sen nesgos e un rexistro público de algoritmos. [57] Despois, o Govern aprobou unha estratexia que mobilizará mil millóns de euros públicos ata 2030, e o Parlament debateu unha moción dos Comuns sobre soberanía tecnolóxica que pide facer pública a información dos contratos con Palantir, a mesma empresa que aparecía no debate madrileño. [58][59][5]

Desde aquí aparece unha pregunta que o debate estatal apenas formula. Antes de quen supervisa a IA está en que linguas existe e quen decide como entra cada lingua nos modelos. ALIA inclúe o castelán e as linguas cooficiais, pero os conflitos de Euskadi e Galicia mostran que esa entrada tamén se discute como unha cuestión de autogoberno, de talento propio e de reparto de recursos. [32][55][38]

O que o mapa non ensina

Lidas xuntas, estas posicións mostran catro cousas que a campaña pode tapar.

A primeira é unha converxencia. O PP pide auditar a IA que usan as administracións e o proxecto do Goberno creaba un inventario público deses sistemas. Ambas as iniciativas buscan saber que IA usa xa o Estado, e ambas caducan coa disolución. Cada bloque teme, ademais, un poder distinto. O Goberno teme o das compañías que concentran a tecnoloxía. PP e Vox temen o uso que o propio Goberno poida facer da IA e dos seus organismos de supervisión. Son sospeitas compatibles, e ningunha se despexa sen saber que sistemas funcionan e quen os controla.

A segunda é unha ausencia. No que puidemos revisar, só Sumar levou ao Congreso unha proposta específica sobre IA e eleccións. [47] O antropólogo Néstor García Canclini, profesor distinguido do Departamento de Antropoloxía da Universidad Autónoma Metropolitana-Iztapalapa (México), preguntouse en Ciudadanos reemplazados por algoritmos que alternativas lle quedan á cidadanía cando as súas opinións e comportamentos, capturados por algoritmos, quedan subordinados a corporacións globalizadas. [60] A campaña que comeza librarase en plataformas de recomendación e con ferramentas xenerativas ao alcance de calquera equipo, sen a lei española que debía sancionar o contido sintético sen marcar.

A terceira é o territorio. En Aragón, onde os centros de datos xa foron tema de campaña nas autonómicas de febreiro, o PP aceléraos e Podemos rexéitaos. O PSOE aragonés dixo daquela non estar «radicalmente en contra», pero pediu explicacións, e o candidato de Chunta Aragonesista definiunos como «o novo transvasamento». [39] O propio Sánchez admitiu en setembro que os centros de datos suscitan o problema de «recursos tan importantes e tan escasos como é a auga». [6] A investigadora Paola Ricaurte, profesora titular do Tecnológico de Monterrey (México) e asociada ao Berkman Klein Center da Universidade de Harvard, leu as epistemoloxías centradas nos datos como unha expresión da colonialidade do poder e defendeu outras formas de coñecer que respecten as poboacións e a súa diversidade cultural. [61] A pregunta aragonesa vai nesa dirección. Non se limita a onde se gardan os datos. Pregunta para que serve a auga e quen o decide, unha cuestión parecida á que nos faciamos no radar do 9 de setembro a propósito dos centros de datos de Suráfrica. [62]

A cuarta é unha palabra. Todas as forzas falan de soberanía, pero cada unha a deposita nun obxecto distinto. Para o Goberno son os datos que deben quedar en territorio europeo. Para Vox, os datos que as tecnolóxicas estranxeiras «recollen» en España. Para Sumar, as infraestruturas dixitais públicas, e para Podemos, empresas tecnolóxicas públicas europeas. Para EH Bildu é unha axencia de datos públicos vascos, e para o BNG, o lugar do galego na lei. En Aragón é a auga. Ningunha propón renunciar á IA. «Non podemos poñerlle portas ao campo», dixo Sánchez en setembro, e o PP pide non «entorpecer» o seu avance. [6][37] A disputa non é se haberá IA, senón de quen será, en que linguas falará e con que regras.

Unha campaña coa IA diante

En Madrid escribimos que a IA xa entrara e que a política aínda estaba a chegar. [5] A convocatoria do 5 de outubro mostra outra figura. A política nomea a IA, pero envíaa ao horizonte, mentres a disolución deixa caer as normas que debían gobernala no presente.

A campaña comeza o 13 de novembro e remata o 27. [18] Ata entón, as candidaturas poden acurtar esa distancia. Poden dicir se recuperarán a lei de gobernanza e o inventario público de algoritmos, que farán co contido sintético en campaña, se estenderán máis alá do traballo o dereito a coñecer os criterios cos que un sistema automatizado clasifica unha persoa, en que linguas falarán os modelos públicos e quen decidirá sobre a auga e a enerxía que pide a infraestrutura.

A intelixencia artificial xa non está no horizonte. Está diante, como o pasado no aforismo aimará, á vista de quen queira mirala. O que se decide o 29 de novembro é quen cargará co seu futuro.

Tradución ao galego do orixinal en castelán. As citas en castelán traducíronse para esta versión, e as referencias remiten aos documentos orixinais.

Referencias

[1] EFE. El español Pedro Sánchez adelanta las elecciones legislativas al 29 de noviembre. Infobae, 5 de outubro de 2026.
https://www.infobae.com/america/agencias/2026/10/05/el-espanol-pedro-sanchez-adelanta-las-elecciones-legislativas-al-29-de-noviembre/

[2] Pressdigital. El Congreso rechaza el decreto de medidas de vivienda con los votos de PP, Vox, Junts y UPN. 2 de outubro de 2026.
https://www.pressdigital.es/articulo/economia/2026-10-02/6037517-congreso-rechaza-decreto-medidas-vivienda-votos-pp-vox-junts-upn

[3] La Moncloa. Pedro Sánchez anuncia la convocatoria de elecciones generales para el 29 de noviembre. Declaración institucional do presidente do Goberno, transcrición editada pola Secretaría de Estado de Comunicación, 5 de outubro de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/paginas/2026/051026-sanchez-convocatoria-elecciones.aspx

[4] Gravación da declaración institucional do 5 de outubro de 2026 e a súa transcrición automática con marcas de tempo. Material de traballo desta nota.

[5] AIthropology Lab. La IA ya ha entrado en Madrid. La política todavía está llegando. Radar, 14 de setembro de 2026.
https://aithropologylab.org/radar/2026-09-14-madrid-ia-politica/

[6] La Moncloa. Intervención del presidente del Gobierno en el acto «IA360. Plan para un despliegue responsable de la IA». Transcrición, 21 de setembro de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/intervenciones/Paginas/2026/20260921-transcripcion-pg-acto-plan-ia.aspx

[7] La Moncloa. Speech by the President of the Government of Spain, Pedro Sánchez, at the High-Level Dialogue ‘Protecting Children’s Rights facing artificial intelligence’. Transcrición en inglés, 22 de setembro de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/lang/en/presidente/intervenciones/Paginas/2026/20260922-children-rights-dialogue-speech.aspx

[8] La Moncloa. Pedro Sánchez: “Un mundo digital sin reglas no es un espacio de juego, es una jungla sin ley”. Nova York, 22 de setembro de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/Paginas/2026/220926-sanchez-infancia-inteligencia-artifical.aspx

[9] La Moncloa. Intervención del presidente del Gobierno en la inauguración del Foro La Toja-Vínculo Atlántico. Transcrición, 1 de outubro de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/intervenciones/Paginas/2026/20261001-transcripcion-sanchez-foro-la-toja.aspx

[10] Koselleck, Reinhart. Futuro pasado. Para una semántica de los tiempos históricos. Tradución de Norberto Smilg. Paidós, Barcelona, 1993, p. 15.

[11] Boletín Oficial del Estado. Real Decreto 723/2026, de 9 de septiembre. BOE núm. 228, 15 de setembro de 2026 (BOE-A-2026-19200).
https://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-2026-19200

[12] Iberley. Nuevas obligaciones de información en los contratos laborales (RD 723/2026, de 9 de septiembre). Setembro de 2026.
https://www.iberley.es/noticias/nuevas-obligaciones-informacion-los-contratos-laborales-rd-723-2026-9-septiembre-36963

[13] Instituto Nacional de Estadística. Encuesta sobre Equipamiento y Uso de Tecnologías de la Información y Comunicación en los Hogares. Año 2025. 20 de novembro de 2025.
https://www.ine.es/dyngs/Prensa/es/TICH2025.htm

[14] Instituto Nacional de Estadística. Encuesta sobre el uso de TIC y del comercio electrónico en las empresas. Año 2024 - Primer trimestre 2025.
https://www.ine.es/dyngs/Prensa/ETICCE20241T2025.pdf

[15] Sierra Ruiz, Paloma. El pensamiento de Silvia Rivera Cusicanqui. Propuestas andinas para transformar el mundo conociéndolo. Valenciana, vol. 17, núm. 33, 2024, pp. 193-222. Cita Silvia Rivera Cusicanqui, Sociología de la imagen, Tinta Limón, 2015, p. 211.
https://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2007-25382024000100193

[16] Núñez, Rafael E. e Eve Sweetser. With the Future Behind Them: Convergent Evidence From Aymara Language and Gesture in the Crosslinguistic Comparison of Spatial Construals of Time. Cognitive Science, 30(3), 401-450, 2006.
https://doi.org/10.1207/s15516709cog0000_62

[17] La Moncloa. Pedro Sánchez reclama una inteligencia artificial “responsable, humanista” y “gobernada con reglas comunes para todos”. 22 de abril de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/Paginas/2026/220426-sanchez-panel-ia-naciones-unidas.aspx

[18] Boletín Oficial del Estado. Real Decreto 806/2026, de 5 de octubre, de disolución del Congreso de los Diputados y del Senado y de convocatoria de elecciones. BOE núm. 248, 6 de outubro de 2026.
https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2026-20742

[19] Congreso de los Diputados. Reglamento del Congreso de los Diputados. Título XIII, artigo 207.
https://www.congreso.es/es/cem/tit13

[20] Congreso de los Diputados. Proyecto de Ley Orgánica para el buen uso y la gobernanza de la inteligencia artificial (121/000096). Ficha de tramitación, XV lexislatura.
https://www.congreso.es/es/proyectos-de-ley?p_p_id=iniciativas&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_iniciativas_mode=mostrarDetalle&_iniciativas_legislatura=XV&_iniciativas_id=121%2F000096

[21] Demócrata. Los daños colaterales del adelanto electoral: leyes sanitarias, Justicia, propuestas que vuelven a decaer y sectores que esperaban nuevas normativas. 6 de outubro de 2026.
https://www.democrata.es/politicas/leyes-decaen-congreso-elecciones-29-noviembre/

[22] Boletín Oficial de las Cortes Generales. Proyecto de Ley Orgánica para el buen uso y la gobernanza de la inteligencia artificial. Congreso de los Diputados, serie A, núm. 97-1, 12 de xuño de 2026.
https://www.congreso.es/public_oficiales/L15/CONG/BOCG/A/BOCG-15-A-97-1.PDF

[23] Ministerio para la Transformación Digital y de la Función Pública. El Gobierno aprueba el proyecto de ley que garantizará una supervisión humana y un uso confiable de la IA. 26 de maio de 2026.
https://digital.gob.es/comunicacion/notas-prensa/mtdfp/2026/05/el-gobierno-aprueba-el-proyecto-de-ley-que-garantizara-una-super

[24] Unión Europea. Reglamento (UE) 2024/1689 del Parlamento Europeo y del Consejo, de 13 de junio de 2024, por el que se establecen normas armonizadas en materia de inteligencia artificial. Artigo 50.
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/spa

[25] Europa Press. La ley que regula los ‘deepfakes’ con IA y la del registro estatal de medios decaen por el adelanto electoral. 5 de outubro de 2026.
https://www.europapress.es/sociedad/noticia-ley-regula-deepfakes-ia-registro-estatal-medios-decaen-adelanto-electoral-20261005125429.html

[26] Servimedia. El adelanto electoral deja en el aire la Ley de protección de menores en entornos digitales en materia de Juventud e Infancia. 5 de outubro de 2026.
https://www.servimedia.es/noticias/adelanto-electoral-deja-aire-ley-proteccion-menores-entornos-digitales-materia-juventud-e-infancia/1413390388

[27] Presidencia del Gobierno. Plan IA360. Setembro de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/Documents/2026/20260920%20Plan%20IA360.pdf

[28] La Moncloa. Pedro Sánchez anuncia el Plan IA360 y promueve un acuerdo de país para el despliegue responsable, humanista y seguro de la inteligencia artificial. 21 de setembro de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/paginas/2026/210926-sanchez-plan-ia.aspx

[29] Ministerio para la Transformación Digital y de la Función Pública. El Gobierno plantea impulsar los centros de datos sostenibles, eficientes y soberanos. Agosto de 2026.
https://digital.gob.es/comunicacion/notas-prensa/mtdfp/2026/08/el-gobierno-plantea-impulsar-los-centros-de-datos-sostenibles--e

[30] Energías Renovables. El Gobierno prevé aprobar este mes el nuevo real decreto para regular los centros de datos en España. 5 de outubro de 2026.
https://www.energias-renovables.com/panorama/el-gobierno-prev--aprobar-este-mes-20261005

[31] Diari de Tarragona. Bruselas abre la convocatoria para la gigafactoría de IA de Móra la Nova. 30 de xullo de 2026.
https://www.diaridetarragona.com/economia/267167/bruselas-abre-convocatoria-gigafactoria-ia-mora-nova.html

[32] Agencia Española de Supervisión de la Inteligencia Artificial. Published the first models of ALIA, the family of models of AI in Spanish and co-official languages.
https://aesia.digital.gob.es/en/presentalia

[33] Xataka. Inteligencia artificial y economía digital: qué proponen los partidos en sus programas para las elecciones 2023. 18 de xullo de 2023.
https://www.xataka.com/robotica-e-ia/inteligencia-artificial-economia-digital-que-proponen-partidos-sus-programas-para-elecciones-2023

[34] Grupo Parlamentario VOX. VOX denuncia que se hable de inteligencia artificial cuando hay municipios a los que no llega internet. 13 de decembro de 2024.
https://www.voxespana.es/grupo_parlamentario/actividad-parlamentaria/vox-denuncia-que-se-hable-de-inteligencia-artificial-cuando-hay-municipios-a-los-que-no-llega-internet-20241213

[35] Europa Press. El PP plantea que se use la inteligencia artificial para automatizar más tareas en la Administración pública. Infobae, 24 de maio de 2026.
https://www.infobae.com/america/agencias/2026/05/24/el-pp-plantea-que-se-use-la-inteligencia-artificial-para-automatizar-mas-tareas-en-la-administracion-publica/

[36] Europa Press. El PP teme que la IA impulsada por Sánchez se use para el “control ideológico” y exige auditorías para controlarla. Infobae, 22 de marzo de 2025.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2025/03/22/el-pp-teme-que-la-ia-impulsada-por-sanchez-se-use-para-el-control-ideologico-y-exige-auditorias-para-controlarla/

[37] Partido Popular. Ponencia Política. XXI Congreso, xullo de 2025, pp. 37 e 39.
https://www.pp.es/storage/2025/07/2025-07-04-Ponencia-Politica.pdf

[38] Nós Diario. O Parlamento da Galiza aproba a lei da IA sen medidas para a lingua galega. 25 de marzo de 2025.
https://www.nosdiario.gal/articulo/politica/parlamento-aproba-lei-da-ia-medidas-galego/20250325200028219137.html

[39] Martínez, Samuel. ¿Hay agua en la piscina de los centros de datos que impulsa el PP en Aragón? Público, 4 de febreiro de 2026.
https://www.publico.es/politica/hay-agua-piscina-centros-datos-impulsa-pp-aragon.html

[40] Martínez, Samuel. ¿Qué proponen los cuatro grandes partidos en materia de Inteligencia Artificial? Público, 17 de xullo de 2023.
https://www.publico.es/politica/proponen-cuatro-grandes-partidos-materia-inteligencia-artificial.html

[41] VOX. Programa electoral para las Elecciones Generales del 23J de 2023. Medidas 162 e 163.
https://www.voxespana.es/programa/programa-electoral-Vox

[42] Grupo Parlamentario VOX. Enmienda a la Proposición no de Ley relativa al impulso y buen uso de la Inteligencia Artificial en las políticas de Defensa (161/001477). 25 de febreiro de 2025.
https://www.voxespana.es/wp-content/uploads/2025/02/250225_ENM-DEF-IA.pdf

[43] Huelva Hoy. VOX aboga por que la Inteligencia Artificial sirva para eliminar burocracia y hacer la Administración «más sencilla, rápida y cercana». 9 de setembro de 2026.
https://www.huelvahoy.com/articulo/andalucia/vox-aboga-que-inteligencia-artificial-sirva-eliminar-burocracia-hacer-administracion-mas-sencilla-rapida-cercana/20260909193953401130.html

[44] Lanza Digital. Abascal rechaza prohibir las redes a menores de 16 años: «Intentan censurar y atacar la libertad de expresión». 3 de febreiro de 2026.
https://www.lanzadigital.com/nacional/abascal-rechaza-prohibir-las-redes-a-menores-de-16-anos-intentan-censurar-y-atacar-la-libertad-de-expresion/

[45] Bilbao Hiria. Las empresas ya deben explicar por escrito cómo deciden sus algoritmos. 5 de outubro de 2026.
https://bilbaohiria.com/actualidad/real-decreto-723-2026-empresas-informacion-algoritmos-contrato

[46] La Moncloa. Yolanda Díaz plantea en Bruselas medidas para una transición justa ante los efectos de la inteligencia artificial en el mercado laboral. Ministerio de Trabajo y Economía Social, 9 de marzo de 2026.
https://www.lamoncloa.gob.es/serviciosdeprensa/notasprensa/trabajo14/paginas/2026/090326-diaz-inteligencia-laboral-trabajo.aspx

[47] Europa Press. Sumar presenta en Congreso una proposición sobre uso Inteligencia Artificial en elecciones. Infobae, 20 de maio de 2024.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2024/05/20/sumar-presenta-en-congreso-una-proposicion-sobre-uso-inteligencia-artificial-en-elecciones/

[48] Movimiento Sumar. Documento Político. Asamblea 2025. Maio de 2025, pp. 25 e 37.
https://movimientosumar.es/transparencia/wp-content/uploads/sites/6/2025/05/Documento_Politico_Asamblea_Mov_Sumar_2025.pdf

[49] El Progreso. Los partidos de Sumar anuncian su candidatura para las elecciones bajo el proyecto Frente Amplio. 4 de outubro de 2026.
https://www.elprogreso.es/articulo/espana/partidos-sumar-anuncian-candidatura-elecciones-proyecto-frente-amplio/202610041648272003167.html

[50] Canal Sur. El nuevo Sumar anunciará el 17 de octubre su cabeza de lista para las elecciones generales. 5 de outubro de 2026.
https://www.canalsur.es/noticias/espana/nuevo-sumar-anunciara-17-octubre_1_1441152.html

[51] Paréntesis.Media. Podemos exige transparencia y protección de derechos en la IA para las elecciones europeas. 31 de maio de 2024.
https://www.parentesis.media/podemos-programa-electoral-elecciones-europeas-inteligencia-artificial/

[52] Europa Press. Podemos insta a Sumar a que recapacite y acepte que las primarias es el único camino para salir del “bucle”. Infobae, 6 de outubro de 2026.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2026/10/06/podemos-insta-a-sumar-a-que-recapacite-y-acepte-que-las-primarias-es-el-unico-camino-para-salir-del-bucle/

[53] Europa Press. Sumar abre la puerta a Podemos pero aleja su petición de primarias: “Mejor acordar que competir entre nosotros”. Infobae, 6 de outubro de 2026.
https://www.infobae.com/espana/agencias/2026/10/06/sumar-abre-la-puerta-a-podemos-pero-aleja-su-peticion-de-primarias-mejor-acordar-que-competir-entre-nosotros/

[54] EAJ-PNV. EAJ-PNV apuesta por hacer de Euskadi un referente internacional en el ámbito de la Inteligencia Artificial Industrial. 25 de marzo de 2024.
https://www.eaj-pnv.eus/es/noticias/55521/eaj-pnv-apuesta-por-hacer-de-euskadi-un-referente-

[55] elDiario.es. EH Bildu desliza que el proyecto de inteligencia artificial para impulsar el euskera podría ser una “estrategia clientelar”. 20 de febreiro de 2025.
https://www.eldiario.es/euskadi/eh-bildu-desliza-proyecto-inteligencia-artificial-impulsar-euskera-estrategia-clientelar_1_12070129.html

[56] Paréntesis.Media. EH Bildu propone la creación de una Agencia de Datos Públicos Vascos para 2028. 11 de abril de 2024.
https://www.parentesis.media/bildu-propuestas-electorales-euskadi-intelgiencia-artificial-agencia-datos-publicos-vascos/

[57] Paréntesis.Media. Inteligencia Artificial en las propuestas electorales catalanas: Un tema marginal en el debate. 7 de maio de 2024.
https://www.parentesis.media/inteligencia-artificial-propuestas-electorales-catalunya/

[58] Crónica Global. Cataluña abraza la inteligencia artificial con mil millones de inversión pública hasta 2030. 10 de novembro de 2025.
https://cronicaglobal.elespanol.com/politica/20251110/cataluna-abraza-inteligencia-artificial-millones-inversion-publica/1003742706201_0.html

[59] Daviu, Oriol. Más infraestructuras, uso de IA por los Mossos y Palantir: los retos de la soberanía tecnológica de Catalunya. Público, 30 de xuño de 2026.
https://www.publico.es/sociedad/infraestructuras-uso-ia-mossos-palantir-retos-soberania-tecnologica-catalunya.html

[60] García Canclini, Néstor. Ciudadanos reemplazados por algoritmos. Bielefeld University Press, 2020. Acceso aberto.
https://doi.org/10.14361/9783839448915

[61] Ricaurte, Paola. Data Epistemologies, The Coloniality of Power, and Resistance. Television & New Media, 20(4), 350-365, 2019.
https://doi.org/10.1177/1527476419831640

[62] AIthropology Lab. Cuando la IA necesita tierra. Radar, 9 de setembro de 2026.
https://aithropologylab.org/radar/2026-09-09/