Imizuzu eyishumi nanhlanu belele phansi

Isikhathi sokufunda: 13 min

INingizimu Afrika, sekusondele unyaka kusukela udlame olusekelwe ebulilini nokubulawa kwabesifazane ngenxa yobulili babo kwabekwa esigabeni senhlekelele kazwelonke

·AIthropology Lab

Ngomhla zingama-21 kuLwezi 2025, emini, izinkulungwane zabesifazane zalala phansi imizuzu eyishumi nanhlanu eGoli, ePitoli, eKapa nakwezinye izindawo zaseNingizimu Afrika, ngesikhathi kufundwa ngokuzwakalayo amagama abesifazane ababulewe. Umzuzu ngamunye wawumele oyedwa kwabayishumi nanhlanu, ngokusho kwabagqugquzeli, ababulawa nsuku zonke kuleli zwe. Ngosuku olwandulela lowo mbhikisho, umongameli wayebize udlame olusekelwe ebulilini nokubulawa kwabesifazane ngenxa yobulili babo ngenkinga enkulu kazwelonke; ekuseni ngalo mhla wombhikisho, uHulumeni wamemezela ukuthi lokhu sekubekwe esigabeni senhlekelele kazwelonke. Ngomhla zingama-21 kuLwezi kulo nyaka, abesifazane bazophinde bahlangane ukuze bafune lokho abathi lokho kunqoba akuzange kukulethe: uhlelo lukahulumeni olusobala, olunesabelomali, abantu abaphendulayo ngemisebenzi yabo nemiphumela engahlolwa.

Isimemo sombhikisho sacela izinto ezine: ukugqoka okumnyama njengophawu lokulila, ukungasebenzisi imali usuku lonke, ukuyeka umsebenzi ngalolo suku — kungaba umsebenzi okhokhelwayo noma wasendlini — nokulala phansi kuthulwe emini. Inhlangano iWomen For Change, eyasungulwa nguSabrina Walter ngo-2016, yabiza lo mbhikisho ngokuthi G20 Women’s Shutdown, ngoba wawuzoba ngosuku olwandulela ingqungquthela ye-G20 eGoli, eyokuqala ukubanjelwa e-Afrika. Yawubhekisa kwabesifazane nakubantu be-LGBTQI+, yahlela izindawo eziyishumi nanhlanu ezisemthethweni zokuhlangana, kuhlanganise neConstitution Hill eGoli, utshani base-Union Buildings ePitoli, indawo yokuhamba ngasolwandle yaseSea Point eKapa kanye neSouth Beach eThekwini. Isicelo esasihambisana nombhikisho sathola ukwesekwa ngabantu abangaphezu kwezigidi ezingu-1.1, sifuna ukuthi udlame olusekelwe ebulilini nokubulawa kwabesifazane ngenxa yobulili babo kumenyezelwe njengenhlekelele kazwelonke.

Ngaphambi kwesiteleka, iNational Disaster Management Centre yayisenqabile leso sicelo. Umqondisi wayo, uBongani Elias Sithole, waphendula wathi udlame olusekelwe ebulilini alunakubhekwa njengenhlekelele ngokwencazelo yomthetho, futhi kufanele kulwiwe nalo kusetshenziswa iNational Strategic Plan nemithetho ekhona. Ezinsukwini ezimbalwa kamuva, lesi sikhungo sashintsha umbono. Ngomhla ziyi-14 kuLwezi, lapho isicelo sesidlule iziginesha eziyisigidi, uHulumeni wacela umhlangano ophuthumayo neWomen For Change. NgoLwesine mhla zingama-20, uMongameli Cyril Ramaphosa wachaza udlame olusekelwe ebulilini njengenkinga enkulu kazwelonke engqungqutheleni yomphakathi ye-G20. Kodwa, ngokusho komkhulumeli wenhlangano uCameron Kasambala, uHulumeni wayeseqinisekise okunye emhlanganweni owawungasobala. ‘Umongameli usalokhu esebenzisa igama elithi “inkinga enkulu” emphakathini, kodwa emhlanganweni wethu izolo baqinisekise ukuthi kuyinhlekelele kazwelonke,’ etshela iTimesLIVE ngosuku lombhikisho. Ekuseni ngomhla zingama-21, kusasele amahora ngaphambi kokuba abantu balale phansi, uNgqongqoshe Wezokubusa Ngokubambisana, uVelenkosini Hlabisa, wamemezela ukuthi uSithole wayesekubeke esigabeni senhlekelele kazwelonke. UWalter ulandise ukuthi wayesemotweni ebheke endaweni yombhikisho eSea Point lapho ethola khona isiqinisekiso. Ngomhla zingama-24, leso sinqumo sashicilelwa ku-Government Gazette, ngaphansi kwesigaba sama-23 se-Disaster Management Act ka-2002. Sekuphele cishe unyaka, iWomen For Change isibize omunye umbhikisho wokumisa imisebenzi ngoMgqibelo, zingama-21 kuLwezi 2026. Isitatimende sayo sifingqa kanje: ‘Ngo-2025 sasifuna ukuqashelwa. Ngo-2026 sifuna ukusetshenziswa kwezinyathelo, uxhaso lwezimali nokuphendula ngemisebenzi.’

Okunikezwa yilesi sigaba senhlekelele — nalokho esingakunikezi

Umthetho waseNingizimu Afrika unikeza izindlela ezimbili zokubhekana nenhlekelele. Isigaba sama-23 sivumela ukuthi isimo sibekwe esigabeni senhlekelele, bese isigaba sama-26 sinikeza isigungu sikazwelonke esiphezulu umsebenzi wokusisingatha ngemithetho, izabelomali nezinhlelo zokubhekana nezimo eziphuthumayo esezikhona. Isigaba sama-27 sivumela ukumemezelwa kwesimo senhlekelele kazwelonke, okunikeza ungqongqoshe ophethe amandla okukhipha imithethonqubo neziyalezo eziphuthumayo. UHulumeni wakhetha indlela yokuqala; nomnyango uqobo wacacisa ukuthi lokhu kubekwa esigabeni senhlekelele akulethi amandla akhethekile noma imali yezimo eziphuthumayo.

Ummeli uRethabile Mosese, osehole izinsizakalo zomthetho zabasinde odlameni isikhathi esingaphezu kweminyaka eyishumi futhi olungiselela iziqu zobudokotela eNyuvesi yasePitoli, waqhathanisa lezi zindlela ezimbili ngoNhlangulana kubhulogi yeCentre for Human Rights yale nyuvesi. NgoNdasa 2020, ngesikhathi se-Covid-19, uHulumeni washicilela imithetho yezimo eziphuthumayo kungakapheli amahora angama-72. Kodwa mayelana nodlame olusekelwe ebulilini, ngokusho kukaMosese, isabelomali sikazwelonke sangoNhlolanja 2026 sasingenaso isabelo semali esizinikele kulo; enkulumweni yomongameli ngesimo sezwe, lesi sihloko sathola imizuzwana engama-72 kuphela enkulumweni yemizuzu eyi-100. INational Council on Gender-Based Violence and Femicide, eyasungulwa ngomthetho wango-2024, yayingakabi namalungu aqokiwe ngaleso sikhathi; uRamaphosa waqoka amalungu ayo ekupheleni kukaNtulikazi, kusukela mhla lu-1 kuNcwaba. NgoMandulo, isikhulu esiphezulu seNelson Mandela Foundation, uMbongiseni Buthelezi, sabuza ukuthi yini eyayisishintshile ezinyangeni eziyishumi kamuva, sachaza imicimbi esemthethweni yeNyanga Yabesifazane ngokuthi ‘umbukiso wokuzigabisa phakathi kwenhlekelele’.

UHulumeni akazange ahlale engenzi lutho. NgoZibandlela 2025, iKhabhinethi yavuma uhlelo lokusebenza olunezinto ezinhlanu ezibalulekile, kusukela ekuvimbeleni udlame kuya ekusizeni abasinde kulo. Lolu hlelo lwengeza kuNational Strategic Plan 2020–2030, esineminyaka eyisithupha sisebenza. Okushiwo yiWomen For Change ukuthi kusashoda uhlelo lokuphendula kule nhlekelele olunezindleko ezibaliwe nezikhathi ezicacile. Ngomhla zingama-29 kuMandulo 2026, ngemva kochungechunge lokufa kwabesifazane e-Ekurhuleni, empumalanga yeGoli, uRamaphosa wakhuluma nesizwe ese-Union Buildings, wavuma ukuthi uHulumeni ubengakakwenzi okwanele. Wamemezela ukubuyekezwa kwamacala angakaxazululwa ezweni lonke, uhlelo oluxhaswe ngemali lokunciphisa ukubambezeleka emsebenzini wobufakazi besayensi yamacala, ukuhlolwa kokuphepha kwabesifazane kuyo yonke imikhandlu kanye nezinyathelo zokulwa nodlame oluhlobene notshwala. Iningi lalezi zinyathelo lalinomkhawulo wezinsuku ezingama-60, ophela ngasekupheleni kukaLwezi, nombiko wokuqala wenqubekela phambili ngemva kwezinsuku ezingama-90. Ngomhla zingama-21 kuMfumfu, ekubuyekezweni kwesabelomali saphakathi nonyaka, phakathi kwezimali zokulwa nodlame olusekelwe ebulilini, kwabelwa amarandi ayizigidi eziyizinkulungwane ezingu-3.8 phakathi neminyaka emithathu ukuze kuqashwe osonhlalakahle abangaphezu kuka-3,500. IWomen For Change iyazivuma lezi zithembiso esicelweni sayo esisha, kodwa iphinda amazwi amabili: ‘Umnqamulajuqu akusho ukuthi umsebenzi usuqediwe. Isithembiso akusona isivikelo.’ Ifuna iHhovisi likaMongameli lishicilele ungakadluli umhla zingama-21 kuLwezi uhlelo lokuqalisa olunezindleko eziphelele, isabelomali salo esisobala, izinhloso ezingalinganiswa, imibiko yekota kanye nomuntu oqokelwe ukuphendula ngemiphumela. Yilo lelo gebe elibekwa phakathi nombhikisho wesibili: umehluko phakathi kohlelo oluvunyiwe nohlelo umuntu angalufunda, alulinganise futhi afune ukuba lwenziwe.

Inhlekelele engenasiqalo nesiphetho

Umthetho waseNingizimu Afrika uchaza inhlekelele kabanzi: kungaba yisigameko esiqala ngokuzumayo noma esikhula kancane, esisabalele noma esisendaweni ethile, esibangelwe yimvelo noma abantu. Kodwa amathuluzi ayo akhethekile enzelwe isimo esiqalayo, esisingathwayo bese siphela. UMosese ubeka impikiswano uHulumeni angayisebenzisa: ukumemezela isimo senhlekelele akulungelanga udlame olusekelwe ebulilini ngoba luyinkinga eyakhelwe ezinhlakeni zomphakathi, engenasiqalo nesiphetho njengesimo esibucayi esifika ngokushesha. Uyavuma ukuthi le mpikiswano inesisekelo somthetho, kodwa uthi iphinde iveze inkinga enkulu: iNingizimu Afrika ayinalo ithuluzi elifanele lokubhekana nezinhlekelele eziqhubeka isikhathi eside nakuba sezifinyelele ezingeni lesimo esiphuthumayo. Lokho kushoda kukodwa kuyiphutha ekwakhiweni komthetho. Umcwaningi uLisa Vetten, osekuphele amashumi eminyaka ecwaninga ngokubulawa kwabesifazane eNingizimu Afrika, waxwayisa ku-Mail & Guardian ngoMandulo ukuthi lolu dlame alunakuphathwa njengengozi yesikhashana, ngoba luhlala lukhona futhi luxhumene nezimo zomphakathi, ezomnotho nezezikhungo.

Umbhali nesifundiswa uPumla Dineo Gqola wayeseke wayibheka le nkinga ngenye indlela eminyakeni edlule. Esahlukweni sesine sencwadi yakhe ethi Rape: A South African Nightmare (2015), uchaza lokho akubiza ngokuthi imboni yokwesaba kwabesifazane. Ubhala ukuthi usongo lokudlwengulwa lukhumbuza abesifazane ukuthi abaphephile nokuthi imizimba yabo ayikho ngaphansi kwamandla abo; ekugcineni lokhu kubakhawulela ekunyakazeni, ezindaweni nasemicabangweni yabo. Ukuze le mboni isebenze, umuntu owenza udlame kufanele azizwe ephephile, owesifazane azi ukuthi usengozini, futhi lowo ohlaselayo akwazi ukudlulisa umlayezo wokuthi angalimaza noma abulale angajeziswa. UGqola wengeza ngokuthi lolu songo luphinde lukhumbuze amanye amadoda nabantu abangama-trans ukuthi nabo bangadlwengulwa. Wathuthukisa lo mbono encwadini ethi Female Fear Factory (2021), futhi engxoxweni yango-2023 wachaza ukuthi wayefuna amasu okudlulisela ukwesaba kusuka kulabo abaphila nakho kuya kulabo abangase benze udlame. Encwadini yakhe yango-2015, ubeka ukudlwengulwa phakathi kwezindlela amandla, ubulili nobuhlanga okuhlelwa ngazo eNingizimu Afrika, kusukela emlandweni wokunqotshwa kwamakoloni nobandlululo. Uma sifunda udaba ngokusebenzisa imicabango kaGqola, igama elithi ‘inhlekelele’ alanele ukuchaza udlame oluhlelela abantu ukuphila kwansuku zonke. Ukulala phansi eConstitution Hill noma otshanini besizinda sikahulumeni kuyindlela yokubuyela ngqo ezindaweni zomphakathi le mboni yokwesaba efundisa abesifazane ukuba bazigweme.

Lokho kwesaba kwaphinde kwabonakala ngoMandulo, ngemva kokufa kwabesifazane e-Ekurhuleni. Ekuqaleni kukaMandulo, u-Elizabeth Moselakgomo, oneminyaka engama-38, waphuma ekhaya lakhe eKempton Park eyogijima, wangabe esabuya; umndeni wakhe wahlonza isidumbu sakhe ezinsukwini ezimbalwa kamuva. Ukufa kwakhe kwafakwa ophenyweni lokutholakala kwezidumbu zabanye besifazane kule ndawo kusukela ngoNtulikazi. Amaphoyisa asebophe abantu kwamanye alawo macala futhi ayaphenya ukuthi kungenzeka yini la macala ahlobane. Endabeni kaMoselakgomo, akekho umuntu owayesebekwe icala lokufa kwakhe maphakathi noMfumfu. Kulawo masonto, i-Mail & Guardian yabhala ngokwesaba kwabesifazane abagijimayo ezweni lonke.

Inani

Isibalo sabesifazane abayishumi nanhlanu ababulawa ngosuku sinezinsiza ezahlukene esivela kuzo, futhi ukusilandela kuveza ukuthi kunzima kangakanani ukwazi inani eliqondile. UMosese uthi sivela ocwaningweni lweSouth African Medical Research Council kanye neGender and Firearms Studies Africa. UVetten wabonisa ukuthi ngonyaka wezimali ka-2023–2024 enye inkulumo yamaphoyisa yayibala abesifazane abangu-5,578 ababulewe — abangaba yishumi nanhlanu ngosuku — kodwa uma kuhlanganiswa imibiko yekota yamaphoyisa afanayo kutholakala abangu-3,839, okungaphezulu kancane kwabayishumi ngosuku, kanti umbiko wawo wonyaka wawuthi bangu-3,485, abangaphansi kancane kwabayishumi ngosuku. Lezi zibalo zavela ku-Mail & Guardian mhla ziyi-14 kuMandulo. IWomen For Change nayo yenza inani elingu-5,578 laba into ebonakalayo. NgoMbasa 2025, ngesikhathi iletha isicelo sayo e-Union Buildings, yaqala umkhankaso Unbury The Casket (obizwa ngokuthi The Unburied Casket kuwebhusayithi yayo), isebenzisa ibhokisi lomngcwabo elalinobuhlalu obunsomi obungu-5,578, ubuhlalu obubodwa bumele owesifazane oyedwa obulewe onyakeni.

NgoNhlangulana 2025, amaphoyisa ayeka ukushicilela izibalo zobugebengu ezihlukaniswe ngokobulili nangobudala zabesifazane nezingane, ethi kutholakale amaphutha amakhulu, okubalwa ukubalwa kabili kwamacala kanye nezibalo zonyaka ezingahambisani nesamba semibiko yekota. Ngonyaka wezimali ka-2025–2026, imibiko yekota yaphuma ngaphandle kwalokho kuhlukaniswa, njengoba kwabhala i-Daily Maverick. Umbiko wesikhathi sikaMbasa kuya kuNhlangulana 2026, owethulwa ngasekupheleni kukaNcwaba, waphinde wanikeza inani: abesifazane abangu-569 ababulewe ngokwesibalo esiqinisekisiwe, okungaphezudlwana kwabayisithupha ngosuku. Kuleyo kota, inani labantu ababulewe selilonke lehla ngo-5.9% uma kuqhathaniswa nekota efanayo yonyaka odlule; i-Mail & Guardian yabeka isihloko esithi izibalo ziyehla kodwa abesifazane basabulawa.

Kukhona nenye inkinga eyandulela lezi zibalo. Zibala abesifazane ababulewe, kodwa akuzona zonke lezo zigameko ezingukubulawa kwabesifazane ngenxa yobulili babo ngomqondo oqondile. Umthetho waseNingizimu Afrika awukakwenzi lokho kube yicala elizimele; amaphoyisa akubhalisa ngaphansi kokubulala. NgoMandulo, ngemva kokutholakala kwezidumbu e-Ekurhuleni, i-Amnesty International South Africa yacela ukuthi ukubulawa kwabesifazane ngenxa yobulili babo kuqashelwe ngokuhlukile emthethweni wobugebengu. Umqondisi wayo omkhulu uShenilla Mohamed wathi ukuhlanganisa la macala nezinye izigameko zokubulala kufihla udlame oluvame ukuwandulela.

Ngomhla zi-3 kuLwezi, isihloko esithi ‘Contar a las que faltan’ (‘Ukubala labo abangasekho’) sachaza indlela izishoshovu zaseMexico ezakha ngayo amarekhodi azo ngoba zingazethembi izibalo ezisemthethweni. Indaba yaseNingizimu Afrika iveza olunye uhlangothi lwenkinga efanayo. ENingizimu Afrika, uMbuso uyabala, kodwa ubala ngezindlela ezahlukene ngesikhathi esisodwa, uyeka ukushicilela izibalo bese ephinde eqala; kanti isiqubulo sabayishumi nanhlanu ngosuku siyaqhubeka ngoba asikho isibalo esisemthethweni esikwazile ukusithatha indawo ngokwethembeka. UMosese uphawula elinye igebe. Ucaphuna ucwaningo lweRape Crisis Cape Town Trust oluthi ngaphansi kwelilodwa emacaleni ayishumi okuhlukunyezwa ngokocansi abikiwe agcina ngokulahlwa yicala, kuyilapho iNational Prosecuting Authority ibika izinga eliseduze no-75% emacaleni afinyelela esinqumweni senkantolo. Lezi zibalo zilinganisa izinto ezimbili ezahlukene, ngakho, ngokubona kwakhe, uhlelo lugcina selulinganisa umsebenzi walo kunokubuza ukuthi abasinde odlameni sebephephe kangakanani. Ukubala lapha kuyindlela yokuphikisana ngokuthi ubani onamandla okunquma ukuthi izinto seziba ngcono yini.

Isiteleka somsebenzi wokunakekela

Indlela yalo mbhikisho inomlando. Ngomhla ziyisi-9 kuNcwaba 1956, abesifazane abangaba ngu-20,000 bamasha baya kulezo Union Buildings bephikisana nokwelulwa kwemithetho yamapasi yobandlululo kwabesifazane abaNsundu; lolo suku manje selunguSuku Lukazwelonke Lwabesifazane eNingizimu Afrika. Ngomhla lu-1 kuNcwaba 2018, inhlangano i-#TotalShutdown yahola omunye umashi wokulwa nodlame olusekelwe ebulilini eya esakhiweni esifanayo, yanikeza uHulumeni umbhalo onezimfuno ezingama-24. Isimemezelo sengqungquthela kamongameli eyabanjwa ngoLwezi walowo nyaka siyavuma ukuthi leyo ngqungquthela yavela kulowo mbhikisho, futhi izithembiso zayo zaholela kuNational Strategic Plan on Gender-Based Violence and Femicide 2020–2030. Abanye abahlanganyeli bango-2025 bakubona njengokuphindeka komlando. ‘Kungikhumbuza u-2018, lapho sasinesiteleka sokuqala futhi uHulumeni waqala ukulalela,’ kusho omunye wabo kuChannel Africa, wengeza ngokuthi kuyadabukisa ukuphinde kuhlanganelwe isizathu esifanayo eminyakeni embalwa kamuva. I-#TotalShutdown yayivele icele abesifazane ukuba bangayi emsebenzini futhi bangasebenzisi imali. Umbhikisho wango-2025 washintsha umashi waba ngabantu abalele phansi, futhi wawubala ngokusobala nomsebenzi wasekhaya.

Ukumisa umsebenzi wokunakekela ukuze kubonakale ukubaluleka komsebenzi ongakhokhelwa kuyisu elaziwayo emizabalazweni yabesifazane, kusukela esitelekeni sabesifazane base-Iceland sango-1975 kuya ezitelekeni zabesifazane eLatin America kanye nemibhikisho yango-8 kuNdasa. Abagqugquzeli bango-2025 bakuchaza kanjalo. UKasambala wathi bafuna ukukhombisa uHulumeni ‘imiphumela yokungabikho kwethu emphakathini nasemnothweni’. UKearabetswe Moopelo weNew Economy Hub wacela ukuba kuqashelwe umsebenzi ongakhokhelwa abesifazane abawuthwele emahlombe abo, wakufingqa kanje: ‘Uma sima, izwe liyama.’

Nokho, le ndlela yombhikisho ishiya umbuzo uvulekile. Kumuntu osebenza endlini, kumuntu onakekela abanye engenayo imali yakhe, noma kowesifazane ophila ngomnotho ongahlelekile, ukuyeka umsebenzi usuku olulodwa kunezindleko ezihluke kakhulu kulezo zomuntu osebenza ngesivumelwano nomholo oqinisekisiwe; futhi okunye ukunakekela akunakumiswa ngaphandle kokushiya omunye umuntu engenalo usizo. Ezweni lapho umsebenzi wasendlini usenziwa kakhulu ngabesifazane abaNsundu, ngaphansi kokungalingani okwadalwa ubukoloni nobandlululo, lowo mehluko uphinde ube ngowobuhlanga nowesigaba senhlalo. Isazi sejografi uMalaika Mahlatsi, umcwaningi eNyuvesi yaseNingizimu Afrika, waphakamisa okunye ukuphikisa ngosuku lombhikisho, esihlokweni sakhe kuEyewitness News. Wathi ngeke abambe iqhaza ngoba ukhathele, wavikela umbono wokuthi ukungahlanganyeli akukhona ukukhaphela, wachaza isihluku sokucela abasinde odlameni ukuba baphinde bavule amanxeba abo emibhikishweni yonke. Wabiza isinqumo sakhe sokuhoxa ngokuthi ‘isenzo esinamandla sokuzigcina ephephile’. Omunye owayembhikishweni eGoli watshela iChannel Africa okufanayo: ‘Singabesifazane abakhathele, abaphelelwe amandla, abaphila ngokwesaba.’ Isiteleka somsebenzi wokunakekela sicela abesifazane ukuba bayeke ukusebenza, kodwa ngesikhathi esifanayo sibacela omunye umsebenzi: ukuletha imizimba yabo nosizi lwabo emigwaqweni.

Isiteleka sesibili siba ngoMgqibelo, kanti isimemo sango-2026 sigxile kakhulu odwendweni oluzosuka eNyuvesi yaseWitwatersrand luye eConstitution Hill eGoli, luthwele ibhokisi lomngcwabo elingakangcwatshwa, elifana nalelo lomkhankaso wango-2025. Ngokusho kwabagqugquzeli, limela abesifazane ababulewe nemindeni esalinde ubulungisa. IConstitution Hill iyisakhiwo esasiyijele, manje esihlala iNkantolo Yomthethosisekelo. Emini, abahlanganyeli bazophinde balale phansi imizuzu eyishumi nanhlanu.

IWomen For Change yafaka abantu be-LGBTQI+ ngokusobala esimemweni sayo sango-2025, futhi iyakwenza lokho nangesango-2026.

Izithombe zephrofayela ezinsomi

Isimemo sango-2025 sasabalala kakhulu ezinkundleni zokuxhumana. Embikweni uWalter awushicilela ngoMasingana ekhasini lesicelo, ukhumbula ukuthi ngobunye ubusuku wabona ividiyo kuTikTok yowesifazane owayethi ngomhla zingama-21 uzogqoka okumnyama ashintshe isithombe sakhe sephrofayela sibe nsomi. Ekuseni ngakusasa, iTikTok yayigcwele izithombe ezinsomi, kwalandela i-Instagram neFacebook. Iwebhusayithi yenhlangano yahluleka ukusebenza ngenxa yobuningi babavakashi, kwafika imiyalezo engaphezu kuka-15,000, futhi isicelo esasime cishe eziginesheni eziyi-150,000 kusukela ngoMbasa sadlula isigidi. Konke lokhu kwenzeka ezinkundleni ezisebenzisa ama-algorithm okuncoma okuqukethwe, anquma ukuthi umuntu ngamunye ubonani. ENingizimu Afrika, ukushintsha isithombe sephrofayela sibe nsomi kwaba indlela elula kunazo zonke yokuhlanganyela ekulileni. Lezo zithombe zingasetshenziselwa nezinye izinto, njengoba kwakuchaza isihloko sango-5 kuLwezi esithi ‘Bastó una foto de perfil’ (‘Kwanele isithombe sephrofayela esisodwa’), esasikhuluma ngezithombe zobunqunu ezingamanga ezakhiwe ngobuhlakani bokwenziwa kusetshenziswa izithombe zamantombazane asakhula ase-Almendralejo.

Lezi zikrini zinalolunye uhlangothi futhi. UWalter ubhala ukuthi inhlangano yaqeda u-2024 ikhathele futhi ibhekene nokuhlukunyezwa okuqhubekayo. UMahlatsi uchaza ukuthi wayesehlale izinyanga ezingaphezu kweziyisithupha engasebenzisi izinkundla zokuxhumana futhi enciphisa izindaba zodlame olusekelwe ebulilini ngoba icala ngalinye elisha liphinde livuse amanxeba alabo abaludlule. Phakathi kwezinto anquma ukungazenzi kwakukhona ukushintsha isithombe sephrofayela ekhumbula omunye wesifazane obulewe. Embikweni wayo wangoMasingana, iWomen For Change yamemezela ukuthi ngo-2026 izoba nomugqa wayo wokweseka abasinde odlameni kanye nezindlela ezengeziwe zokufinyelela izinsizakalo zedijithali kubo nasemindenini yabo. Lo mugqa wokweseka usuyatholakala nge-WhatsApp. Okuhamba kulezi zinkundla kungahlanganisa abantu, kodwa futhi kungabalimaza; udlame olwenziwa ngazo luyisihloko sombhalo wangoLwesine.

Ifemokhrasi nalokho okusazokwenzeka

Ngo-1995, isifundiswa saseNigeria esilwela amalungelo abesifazane u-Amina Mama, ongomunye wabasunguli bephephabhuku Feminist Africa, wasebenzisa igama elithi femocracy echaza, ngesibonelo saseNigeria, uhlobo lwamandla abesifazane olungenayo intando yeningi eyanele: lwaluphethwe yiqembu elincane elinamandla ngenxa yokushada namadoda anamandla, ikakhulukazi omkawo babaholi, futhi lithi limelela abesifazane abavamile ngaphandle kokuphendula kubo. INingizimu Afrika yango-2026 ihluke kakhulu eNigeria eyayibuswa amasosha eyayihlaziywa nguMama. Noma kunjalo, umehluko awenza phakathi kokulwela amalungelo abesifazane ngaphakathi koMbuso nokulwela kwabesifazane okuvela emphakathini usisiza ukuqonda unyaka odlule. Ukubekwa kodlame esigabeni senhlekelele, umkhandlu kazwelonke kanye nohlelo lokusebenza kuyimpumelelo etholwe yinhlangano yomzabalazo; kodwa incazelo yako kwezombusazwe izoncika ezimalini, ezinqumweni nasekulawulweni okuhambisana nako. Isazi sezombusazwe saseNingizimu Afrika uShireen Hassim sabonisa encwadini ethi Women’s Organizations and Democracy in South Africa (2006) ukuthi izinhlangano zabesifazane sekungamashumi eminyaka zishintshashintsha phakathi kokuvikela ukuzimela kwazo nokuxoxisana ngaphakathi kwezinhlangano nezikhungo ezinkulu; lokho kungqubuzana kuzisizile ukuba zibe nomthelela wangempela. Isiteleka sango-2026 singesinye isahluko salezo zingxoxo, futhi umphumela waso awukaziwa.

Umnqamulajuqu iWomen For Change ewunike iHhovisi likaMongameli uphela ngomhla zingama-21 kuLwezi uqobo, kanti iminqamulajuqu yokuqala kaRamaphosa iphela ngesonto elilandelayo. Okuzoshicilelwa ngaleso sikhathi kuzosiza ukuhlola ukuthi lokho kunqoba kwashintsha kangakanani impendulo yoMbuso. Ezinsukwini ezine ngemva kwesiteleka kuqala izinsuku eziyi-16 zomkhankaso weNhlangano Yezizwe wokulwa nodlame olusekelwe ebulilini; isiqubulo salo nyaka sifuna ubulungisa, ukuvikelwa kwabasinde odlameni nokuphela kokungajeziswa. Umbhalo wangoLwesine, ziyisi-12 kuLwezi, uzohlala ugxile e-Afrika, ubheke ukubonisana okuzobanjwa yi-African Commission on Human and Peoples’ Rights ngoLwesithathu mhla ziyi-11 mayelana nocwaningo lokuqala oluhlanganisa izwekazi lonke ngodlame lwedijithali olubhekiswe kwabesifazane.

Lo mbhalo ubhalwe eSpain kusetshenziswa amadokhumenti omphakathi, iningi lawo elenziwe eNingizimu Afrika ngesiNgisi, lahunyushelwa esiSpanishi enguqulweni yokuqala: izimemo nesicelo seWomen For Change, isaziso seGovernment Gazette, izitatimende zikaHulumeni, ukuhlaziya kweCentre for Human Rights yaseNyuvesi yasePitoli, imibiko yabezindaba baseNingizimu Afrika kanye nemisebenzi yababhali nabacwaningi besifazane baseNingizimu Afrika nakwezinye izingxenye ze-Afrika. Amazwi abagqugquzeli nabahlanganyeli athathwe emibikweni yabezindaba baseNingizimu Afrika nasembikweni oshicilelwe yiWomen For Change. Asizange sixoxe nabo ngokuqondile noma nemindeni, futhi asikhulumi egameni labo.

Imithombo nokufunda okuhlobene