ژنانی ئێران نابن بە بەڵگەی کەسێک

Tiempo de lectura: 22 min

شەقام، کار، یاسا و سێدارە لە ئێرانی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦دا؛ لە نێوان دەوڵەتێک کە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی کردووە و جەنگێک کە قوتابخانەیەکی بۆردوومان کردووە.

·AIthropology Lab

پەڕگەی تایبەت «فێمینیسمەکان، توندوتیژییەکان و داهاتووە مومکینەکان»

ئاگاداریی ناوەڕۆک. ئەم نووسینە باس لە توندوتیژی دژی ژنان، لەسێدارەدان و مردنی منداڵان لە هێرشێکدا دەکات.

لە ١٠ی تشرینی دووەمدا دەسەڵاتی دادوەریی ئێران ڕایگەیاند چەند کەسێکی لە شەقامی ئێرانشەهری تاران بە تۆمەتی «بانگەشەکردن بۆ لابردنی حیجاب» دەستگیر کردووە. پێشتر ژمارەیەک دوکان و دوو کتێبفرۆشی داخرا بوون و ئاهەنگێکی هالووینیش پەرتەوازە کرابوو. سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری داوای هەنگاونان دژی «ڕەفتاری نائاسایی» کرد و پەرلەمانتارێک ڕەتیکردەوە کە یاساکە وازلێهێنرابێت. چوار ڕۆژ دواتر، ڕاپۆرتێکی ئاژانسی فەرەنسا باسی ژنانێکی دەکرد کە لە هەمان شار بە قژی داپۆشراونەکراو دەڕۆن، بە ئازادییەک کە لە ٢٠٢٢ەوە نەبینرابوو.

هەردوو وێنەکە هاوکات ڕاستن، بەڵام هیچ کامیان بە تەنیا هەموو ئێران نین. ئێرانشەهر شەقامێکە لە ناوەندی پایتەخت، بە کتێبفرۆشی و قاوەخانە و کڕیارانی زۆربەیان گەنج و لە چینی ناوەڕاست. ناسنامەی دەستگیرکراوان بڵاو نەکراوەتەوە و نازانین ژن بوون یان نا. ئەوەی دەیزانین ئەوەیە کە لەم هەمان پاییزەدا دادگایەکی تاران جارێکی دیکە چالاکوانێکی ژنی کوردی بە مردن مەحکووم کردووە؛ دەوڵەت لانیکەم ٣٤ کەسی بەهۆی ڕاپەڕینی کانوونی دووەم لەسێدارە داوە؛ و لە باشووری وڵاتدا خێزانەکانی میناب هێشتا چاوەڕێی وەڵامدانەوەن دەربارەی ئەو مووشەکانەی لە ٢٨ی شوباتدا کەوتنە سەر قوتابخانەی منداڵەکانیان.

ئەم وتارە هەوڵ دەدات ژنانی ئێرانی ٢٠٢٦ نە تەنیا بە سەرپۆش بناسێنێت و نە ژیانیان بکات بە بەڵگەی هیچ لایەنێک؛ نە بەڵگەی ڕژێمێک کە جەنگ بە بیانوو دەهێنێتەوە بۆ داواکردنی بێدەنگی لەسەر سەرکوتکردن، و نە بەڵگەی ئەوانەی کە سەرکوتکردن بەکار دەهێنن بۆ پاساودانی بۆردوومان. یاسایەکی ئێمە ئاسانە لە گوتندا و قورسە لە جێبەجێکردندا: هەر توندوتیژییەک بە بەرپرسیار، بەروار، سەرچاوە و پێوەری بەڵگەی خۆیەوە لێکبدرێتەوە؛ هیچ ژمارەیەکی کوژراوان نابێت بە ژمارەیەکی دیکە کەم بکرێتەوە یان لەگەڵی تێکەڵ بکرێت.

ئازادییەک کە دەتوانرێت سزا بدرێت

خۆگرتنی دەسەڵات لە تشرینی دووەمدا چەند خوێندنەوەیەکی هەیە. لە ٩ی ئەیلوولدا، غولام‌عەلی حەدادی عادڵ، ئەندامی مەجمەعی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندی، دانی پێدا نا کە بارودۆخی جەنگ ڕێ بە دەسەڵات نادات وەک خۆیان دەیانەوێت مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە بکەن. هەفتەیەک دواتر، ئاسۆسیەیتد پرێس نووسی کە بەرپرسان بەهۆی ترسی وەڵامدانەوەی کۆمەڵایەتی لە ماوەی جەنگدا توندڕەوەکان ڕادەگرن. کەواتە ئەم خۆگرتنە دەکرێت حیسابکردنی دەسەڵات بێت؛ یان ئەنجامی ناکۆکی نێوان دامەزراوەکان، نەتوانینی جێبەجێکردنی یاسا، یان سەرکەوتنێکی بەدەستهاتووی ژنان. چوار ساڵە زۆر ژن بەبێ داپۆشینی قژیان دەچنە سەر شەقامەکان، تا ڕادەیەک کە جێبەجێکردنی ئەوەی یاسا داوای دەکات زیاتر و زیاتر قورس بووە. ئەگەر وەک «بەخشینی دەوڵەت» بخوێندرێتەوە، دەوڵەت دەبێتە پاڵەوان؛ ئەگەر وەک «دەستکەوتی ژنان» بخوێندرێتەوە، ئەوان دەبنە خاوەن ئەو کردارە. هیچ بەڵگەنامەیەک ئەم مشتومڕە یەکلا ناکاتەوە و نابێت ستراتیژییەکی نەسەلمێنراو بە دەزگای دەوڵەت بدرێت.

ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە ئەم ئازادییە هەر کاتێک دەکرێت سزا بدرێت. یاسای «عەفاف و حیجاب» کە لە ٢٠٢٤دا پەسەند کرا، لە کانوونی یەکەمی هەمان ساڵدا بە داواکاری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ڕاگیرا، بەڵام ماددەی ٦٣٨ی یاسای سزای ئیسلامی، کە دەرکەوتن بەبێ حیجابی فەرزکراو لە شوێنی گشتی سزا دەدات، هێشتا لە کاردایە. سزا بە شێوەی هەڵبژێردراو بەکار دەهێنرێت. لە کۆتایی ئەیلوولدا دادگای پێداچوونەوەی قوم حوکمی ٧٤ قامچی لەسەر گۆرانیبێژ پەرەستو ئەحمەدی و ئەو مۆسیقاژەنانە پشتڕاست کردەوە کە لە کۆنسێرتێکی تۆمارکراو بەبێ سەرپۆش هاوڕێی بوون. لە ٩ی تشرینی دووەمدا، بە پێی ئێران ئینتەرناشناڵ، داواکاری گشتی تاران پزیشکێکی پسپۆڕی ژنانی بانگکرد و بە بڵاوکردنەوەی هەواڵی ناڕاست تۆمەتباری کرد، دوای ئەوەی ئەو لەسەر زیادبوونی دایکانی تاک لە نێوان ژنانی گەنجی لەدایکبووی ساڵانی ٢٠٠٠ قسەی کردبوو و کەناڵێکی نزیک لە پاسدارانی شۆڕش داوای هەنگاوی دژی کردبوو. دەوڵەت تەنیا جل‌وبەرگ ناچاودێرێت؛ خێزان و دایکایەتی و کاتی پشووش چاودێری دەکات.

نوشین ئەحمەدی خوراسانی، فێمینیست و یەکێک لە دەستپێکەرانی کەمپەینی یەک ملیۆن واژۆی ساڵی ٢٠٠٦، لە ئایاری ٢٠٢٣دا وتارێکی بڵاو کردەوە کە یارمەتیدەرە ئێرانشەهر بە هەموو وڵاتەکە نەزانین. ئەو لە ٢٠١٧ەوە دەست پێدەکات، کاتێک ڤیدا مووەحیدی لەسەر سندوقێک لە شەقامی ئینقلاب ڕاوەستا و دەستمالی سەری بە دارێکەوە بەرزکردەوە. ئەو کردارە ڕادیکاڵە ئەوکات کچانی چینی ناوەڕاستی بەدوادا نەهێنا، بەڵام پێنج ساڵ دواتر هەمان کردار بووە بەشێک لە ڕاپەڕین. ئەحمەدی خوراسانی بە وریایی و بەبێ بانگەشەی سەلماندنی تەواو، سەیری ناو خێزانەکان دەکات. نەوەیەکی ناوەندی لە دایکان، کە خۆیانیش لە حیجابی زۆرەملێ بریندار بووبوون، ڕێکارە هێواش و کەم‌تێچووەکانیان فێر ببوون و کچەکانیان لە «گڵخانە» تایبەت و نیمچەگشتییەکاندا یان بە پلانەکانی کۆچکردن دەپاراست. داڕمانی ئابووری چینی ناوەڕاست، سزاکانی ئابووری و هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢١ ئەو گڵخانانەیان شکان و دەسەڵاتی دایک‌وباوکیان لاواز کرد. نووسەر سێ دابڕان دیاری دەکات: نەوەیی، چینایەتی و ئاینی. کێ دەتوانێت سەرپێچی بکات و کێ نرخی دەدات، ئەو پرسیارانە لە ناو فێمینیسمی ئێرانەوە دێن، نە لە ئاگادارکردنەوەیەکی ڕێبازناسی کە لە ئیسپانیا نووسرابێت.

کارێک کە لەگەڵ کوژانەوەی ئینتەرنێتدا ون بوو

لە ٨ی کانوونی دووەمدا و لە ناو ڕاپەڕینەکەدا، ئێران ئەو بڕینەی پەیوەندییەکانی جێبەجێ کرد کە بە پێی شیکاری تەکنیکی Filterwatch، وا دەردەکەوێت تەواوترین و ئاڵۆزترین بڕین لە مێژووی وڵاتدا بووبێت. دوای هێرشەکانی ٢٨ی شوبات بڕینێکی نزیکەی تەواو هات کە ٨٨ ڕۆژ درێژەی کێشا، تا سەرۆککۆمار پزیشکیان فەرمانی کردنەوەی دا و لە ٢٦ی ئایاردا بەشێک لە پەیوەندی گەڕایەوە. ئەمە نزیکەی ٢٠٩٣ کاتژمێر بوو؛ بە پێی NetBlocks، درێژترین بڕینی ئینتەرنێتی سەراسەری لە مێژووی نزیکدا. دوای ئەوەش تۆڕی ناوخۆیی فلتەرکراو بەردەوام بوو.

بڕینی ئینتەرنێت زۆرجار سانسۆر ناودەبرێت، کە سانسۆریشە. بەڵام بۆ زۆر ژن واتە لەدەستدانی بژێوی بوو. ڕێکخراوی فێمینیستی Femena لە شوباتدا نووسی کە بڕینەکە ئەو کەم ڕێگایانەشی بۆ دابینکردنی تێچووی ژیان لە زۆر ژن، کارکەرانی سەربەخۆ و فەرمانبەرانی کەرتی تەکنەلۆژیا سڕییەوە و بووە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی داڕمانی کاروباری بچووکی ئۆنلاین، کە ژنانی زۆر لەوێ کار دەکەن. ڕاپۆرتێکی دیکەی ئەم ڕێکخراوە لە حوزەیراندا ئەزموونی ژنان و کەسانی کوییر لە گۆشەگیریی دیجیتاڵدا لێکۆڵییەوە. پلاتفۆرمە ئۆنلاینەکان وەک شوێنی کار، هاوڕێیەتی، گفتوگۆی سیاسی، پشتگیری هەستی، دروستبوونی ناسنامە و مانەوەی کۆمەڵایەتی وەسف کراون؛ بۆ زۆر کەس لە کەم شوێنەکانی دەستڕاگەیشتن بە هەندێک سەربەخۆیی بوون. دوکانی جل‌وبەرگ یان وانەی تایبەت کە بە پەیامنێر بەڕێوە دەچێت لە هەفتەیەکدا دەونبێت. تۆڕی پشتگیری دەپچڕێت. خێزانێک نازانێت کچە دەستگیرکراوەکەی زیندووە یان نا.

بڕینی ئینتەرنێت کاریگەری لەسەر یادەوەریش هەیە. OONI و گرووپی Miaan لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥دا دۆزییانەوە حەوت لە هەڤدە ماڵپەڕی فارسی‌زمانی مافی ژنان بلۆککرابوون؛ لەوانە Aasoo، Feminist School و We-Change، ماڵپەڕی کەمپەینی یەک ملیۆن واژۆ. ئەوان لەگەڵ هەشت چالاکواندا، بە ناوی خوازراو، چاوپێکەوتنیان کرد کە باسی لەدەستچوونی ئەرشیف و بەڵگەنامەیان کرد. توێژینەوەکە ئەو ئەگەرییە دەخاتەڕوو کە دەسەڵات سانسۆری ناوەڕۆکی فارسی پێشینە دەکات؛ ئەوەی کۆمەڵگە ناوخۆییەکان دەیخوێننەوە. ئەرشیفێکی فێمینیستی کە دەستی پێ ناگات، زنجیرەی گواستنەوەی ئەزموون لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەپچڕێنێت.

پڵاکە، کات و شوێن

لە دەرەوە، ئێران هەندێک جار وەک تاقیگەیەکی چاودێری ئەلگۆریتمی وێنا دەکرێت، کە کامێراکان دەموچاوی هەموو ژنێکی بێ‌سەرپۆش دەناسن. بەڵام ناسراوترین ئامراز چیرۆکێکی دیکە دەڵێت. بە پێی شیکارییەکانی Filterwatch لە ٢٠٢٤دا، ئەپی پۆلیسی «ناظر» تەنیا لە تۆڕی نیشتمانیدا کار دەکات، بۆ هەر بەکارهێنەر و ئامێرێک پەسەندکردنی پۆلیس دەوێت، VPN دەناسێتەوە و داوای کوژاندنەوەی دەکات، و بە بەکارهێنەرانی مۆڵەتپێدراو ڕێگە دەدات بە تۆمارکردنی پڵاکەی ئۆتۆمبێل، کات و شوێن، حیجابی «نەگونجاو» ڕاپۆرت بکەن. ئەو ئەپە دەموچاو ناناسێتەوە و بۆ وێنەگرتنی دەموچاو دروست نەکراوە. تاکە وێنەیەک کە قبووڵی دەکات وێنەی پڵاکەیە. لە وەشانی فراوانکراودا ئەمبولانس و پۆلەکانی وەک «ئاژاوە» زیاد کراون.

ئەم ئەپە شتێک ڕووندەکاتەوە کە خەیاڵی «زیرەکی دەستکردی پۆلیس» دەیشارێتەوە. دەوڵەت مافی چاودێری بەسەر هاوڵاتییە مۆڵەتپێدراوەکاندا دابەش دەکات؛ حوکمێکی ئەخلاقی — ئەوەی کەسێک بە حیجابی نەگونجاو دەزانێت — دەبێتە تۆمارێکی کارگێڕی کە دەتوانێت ئاگادارکردنەوە و سزا لێبکەوێتەوە. پەیامەکان بۆ «خاوەنی بەڕێزی ئۆتۆمبێل» دەنێردرێن؛ بە پێی ئەنجومەنی نیشتمانی ئێرانی-ئەمریکی (NIAC)، لە بەهاری ٢٠٢٥ەوە بۆ باوکان، براکان و مێردەکانی ئەو ژنانەش دەنێردرێن کە ڕاپۆرت کراون. توێژەر مەهدی سارمی‌فەر باس لە سیستەمێک لە مەشهەد، تاران، شیراز و ئیسفەهان دەکات کە تۆمارە مەدەنییەکان بەیەک دەبەستێتەوە بۆ ئاگادارکردنەوەی کەسەکە یان خێزانەکەی. دەوڵەت نامە بۆ خێزان دەنێرێت. داتایەک نییە کە نیشان بدات خاوەنی تۆمارکراوی ئۆتۆمبێل زۆرجار پیاوە؛ ئێمەش ئەم بانگەشەیە ناکەین.

بەڵام ئەنجامدانی ئەوەی لە ئێران بایۆمەتری نییە هەڵەیە. لە ئاداری ٢٠٢٦دا لێکۆڵینەوەیەکی بە هاوئاهەنگی Forbidden Stories، لەگەڵ Le Monde و Der Spiegel و ZDF، ئاشکرای کرد کە ئێران لە ساڵی ٢٠١٩دا سیستەمی ڕووسی ناسینەوەی دەموچاو FindFaceی کڕیوە. هەندێک میدیا دەڵێن بۆ ناسینەوەی خۆپیشاندەرانی کانوونی دووەم بەکارهاتووە، بەڵام نەکراوە لە مەیداندا بە سەربەخۆیی پشتڕاست بکرێتەوە. ڕاپۆرتی سارمی‌فەر بۆ RaazNet لە شوباتدا دەڵێت ناسینەوەی خەڵک لە شەقامدا پێویستی بە سیستەمێکی زۆر پێشکەوتووی ناسینەوەی دەموچاو نییە: بەستنی داتابەیسەکان — ناسنامەی دیجیتاڵ، تۆماری سیمکارت، ناسنامەی مۆبایل و پڵاکە — بۆ زۆر مەبەست بەسە، تەنانەت ئەگەر ئەلگۆریتمەکان ناتەواو بن یان هەڵە بکەن. لە ئاداری ٢٠٢٥دا لێژنەی دۆزینەوەی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەکارهێنانی درۆن، ئەپەکانی ڕاپۆرتکردن و سیستەمی ناسینەوەی دەموچاو لە دەروازەی زانکۆیەک ڕاگەیاند؛ هەندێک میدیا بە جۆرێک کورتیکردەوە کە گوایە هەموو چاودێرییەکان بە هەمان شێوە کار دەکەن. جیاوازی هەیە لە نێوان ئەوەی ڕادەگەیەنرێت، دەکڕدرێت، دادەمەزرێت و بەڕاستی دژی کەسانی دیاریکراو بەکاردەهێنرێت؛ پێویستە هەر یەک بە جیا لێکبدرێتەوە. ئەو ئەفسانەیەی دەبێت هەڵبوەشێتەوە وێنەی چاودێرییەکی یەکپارچە و هەمووشت‌بینە.

زیرەکی دەستکرد لە لایەکی دیکەی ئەم چیرۆکەدا زیاتر دیارە. عەفوی نێودەوڵەتی لە حوزەیراندا بیرخستەوە کە ئەمریکا ڕای نەگەیاندووە ئایا بۆ هەڵبژاردنی ئامانجی میناب زیرەکی دەستکرد بەکار هێناوە یان نا، و زیادیکرد کە چ بە زیرەکی دەستکرد و چ بەبێ ئەو، هەموو ڕێوشوێنە مومکینەکانی پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی نەگیراون. بەڵگەیەکی پشتڕاستکراوە نییە کە Claude لە هەڵبژاردنی ئەو ئامانجە دیاریکراوەدا بەشدار بووبێت. بەڵام ڕاپۆرت کراوە کە فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا لەم جەنگەدا سیستەمی Maven Smart Systemی Palantir بۆ ئامانجگرتن بە هاوکاری زیرەکی دەستکرد بەکار دەهێنێت، کە Claudeیش لەگەڵیدا کار دەکات. لە هەمان مانگدا، سەرۆکی بەڕێوەبەری Anthropic، داریۆ ئامۆدی، بە Bloombergی وت کە بە تەواوی نازانێت مۆدێلەکانی کۆمپانیاکەی چۆن بەکارهاتوون یان Claude لە هێرش بۆ سەر قوتابخانەی مینابدا ڕۆڵی هەبووە یان نا. ئامۆدی هەروەها وتی بنەمای بڕیاری کۆتایی بەدەست مرۆڤ پارێزراوە و ئەم بەکارهێنانە دژی سیاسەتەکانی کۆمپانیا نەبووە. ڕاپۆرتی لێژنەی نەتەوە یەکگرتووەکان ناوی زیرەکی دەستکرد ناهێنێت. ئەو دەڵێت لێکۆڵینەوەیەکی سەرەتایی سەربازی ئەمریکا هێرشەکەی بە کۆئۆردیناتەکانی لە داتای هەواڵگری کۆنەوە دروستکراوە بەستۆتەوە، کە هێشتا قوتابخانەکەیان بە بەشێک لە دامەزراوەی دەریایی دەزانی. یاسازان گابۆر ڕۆنا لە Lawfareدا ئەگەری پشتبەستن بە زیرەکی دەستکرد بەبێ چاودێریی پێویستی باس کردووە، و جیاوازی نێوان «بوونی مرۆڤ لە بازنەکەدا» و کۆنترۆڵی ماناداری مرۆڤی ڕوونکردووەتەوە. لە هەردوو حاڵەتدا قسەی فەرمی پشت بە هەمان وێنە دەبەستێت: «مرۆڤی بەرپرسیار». ئەو بەکارهێنەری مۆڵەتپێدراوی ناظرە کە پڵاکە داخڵ دەکات، و ئەو مرۆڤە بێ‌ناوەیە کە بۆردوومانەکە پەسەند دەکات. بۆ پڕۆژەیەک کە پەیوەندیی ئەنتڕۆپۆلۆژیا و زیرەکی دەستکرد دەخوێنێتەوە، ئەم شەخسە گرنگترە لە خەیاڵی ماشینێک کە هەموو شتێک دەبینێت. ئاشکراکردنێک پێویستە: بۆ ئامادەکردنی ئەم وتارە چەند مۆدێلی زیرەکی دەستکرد، لەوانە Claudeی Anthropic، یارمەتیدەر بوون. لەبەر ئەم ناکۆکییە ئەگەرییە لە بەرژەوەندیدا، دەستەی نووسەران ئەم بەشەی بە تایبەتی بە پێداچوونەوەی مرۆڤی تێپەڕاندووە.

قوتابخانەیەک لە میناب

لە ٢٨ی شوباتدا، لە یەکەم کاتژمێرەکانی هێرشی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل کە هەمان ڕۆژ ڕێبەری باڵا عەلی خامنەییش کوژرا، مووشەکی کروزە ئەمریکییەکان کەوتنە سەر قوتابخانەی سەرەتایی شەجەرە تەییبەی میناب لە پارێزگای هورموزگان. چەندین جار وەک «قوتابخانەی کچان» باس کراوە، بەڵام وا نەبوو: کچان و کوڕانی شەش بۆ سێزدە ساڵ لەوێ دەیانخوێند. بە پێی کۆتا ژمارەی دادستانی میناب لە ٩ی نیساندا ١٥٦ مردن تۆمار کرا: ١٢٠ قوتابی (٧٣ کوڕ و ٤٧ کچ)، ٢٦ مامۆستا و پەروەردەکار کە هەموویان ژن بوون، حەوت دایک و باوک، شۆفێری پاسەکەی قوتابخانە و تەکنیکی دەرمانخانەیەکی نزیک. بە پێی Los Angeles Times، دادستانی هەروەها کۆرپەی شەش‌مانگی لە سکی یەکێک لە مامۆستا کوژراوەکاندا لە ژمارە گشتییەکەدا هەژمار کرد؛ ئەم وردەکارییە لە دابەشکردنی ژمارەکانی لێژنەی سەربەخۆی نێودەوڵەتی دۆزینەوەی ڕاستییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا نییە. لێژنەکە ژمارە فەرمییەکە دەگوازێتەوە و جیا لەوە زانیاری سەربەخۆی پێ باوەڕپێکراو دەناسێنێت کە دەڵێت ١٥٧ کەس کوژراون، ١٢٣یان سێزدە ساڵ یان کەمتر بوون؛ بەبێ ئەوەی خۆی ژمارەیەکی کۆتایی دیاری بکات. Airwars لە تۆماری ڕووداوی USIR260228aدا لانیکەم ١٥٥ مردن، لەوانە ١٢٣ منداڵ، تۆمار دەکات و ئاماژە بە ژمارەکانی نێوان ١٥٥ و ١٦٨ لە سەرچاوە جیاوازەکاندا دەکات. ئەم ژمارانە وەک ئامارێکی تاک تێکەڵ ناکەین. هەمان ڕۆژ هێرشێکی دیکەی ئەمریکا لە ناوچەیەکی نیشتەجێبوون و کۆمپلێکسێکی وەرزشی لە لامەرد، ٢٢ هاوڵاتی مەدەنی کوشت: دە ژن و دوازدە پیاو، بە پێی بەرپرسانی ناوخۆیی کە لێژنەکە ئاماژەیان پێ دەکات.

لێژنەکە لە ئەیلوولدا بۆ ئەو ئەنجامە گەیشت کە هۆکاری معقول هەیە بۆ باوەڕکردن بەوەی ئەمریکا دوو تاوانی جەنگی جیاوازی کردووە: لە مینابدا کردنی شوێنێکی مەدەنی بە ئامانجی هێرش؛ و لە لامەرددا ئەنجامدانی هێرشێکی بێ‌جیاکردنەوە. قوتابخانەی میناب نزیکەی ٧٢ مەتر لە کۆمپلێکسێکی دەریایی پاسدارانی شۆڕش دوور بوو، بەڵام لە نزیکەی ٢٠١٦ەوە لە حەوشەیەکی دیوارلێدراو و جیابووەوە، بە دەروازەی تایبەت، وێنەکێشانی منداڵان و یاریگای خۆی کار دەکرد؛ هیچ نیشانەیەک نییە بۆ بەکارهێنانی سەربازی. لێژنەکە ئەنجامی دا کە بینای قوتابخانەکە خاڵی ئامانجگرتنی مەبەستدار بوو و ئەمریکا بە نوێنەکردنەوەی زانیاری ئامانجەکان و دڵنیانەبوون لە سەربازیبوونی شوێنەکە، لە پشتگوێخستنێکی ئاسایی زیاتر چووە. بە dolus eventualis، واتە بە ئاگاداری لە مەترسییەکی گەورەی کەوتنەسەر شوێنێکی مەدەنی، هەنگاوی ناوە. ئەمە بەڵگەی نیە بۆ ئەوەی بە ئەنقەست ویستبێتی قوتابیان بکوژێت؛ بەڵام ڕووداوێکی ڕێکەوتیش نییە. لێژنەکە وەڵامی داواکارییە زانیارییەکانی لە ئەمریکاوە وەرنەگرت و واشنتن هەموو ئەنجامەکانی لێکۆڵینەوە ناوخۆییەکەی بڵاو نەکردووەتەوە.

لێرەدا چیرۆکی خێزانە دیاریکراوەکان ناگێڕینەوە. هەندێکیان لەگەڵ ڕۆژنامەی شەرق قسەیان کردووە لە ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەنووس ئەلناز محەممەدی کە Femena وەریگێڕاوە؛ بەڵام ئەمە ناچاریان ناکات ببن بە هەست‌بزوێنەری وتارێک بە زمانێکی دیکە. دایکێک کە بەدوای کوڕەکەیدا دەگەڕێت نە بەڵگەیە بۆ کەسێک و نە دژی کەسێک.

هەمان لێژنەی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجامی دا کە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکانی کانوونی یەکەم و کانوونی دووەم تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی بووە. هێزە ئەمنییەکان لە هەموو ٣١ پارێزگاکەدا بە ئاستێکی «سەرسوڕهێنەر و بێ‌وێنە» کوشتاریان کردووە. ڕێکخراوێکی مافی مرۆڤ کە لێژنەکە بە باوەڕپێکراو دەیزانێت ناوی لانیکەم ٢٢١ منداڵی کوژراوی کۆکردووەتەوە، زۆربەی زۆریان کوڕ بوون؛ دەیان هەزار کەسیش دەستگیر کراون. حکومەت لیستێکی ٣٠٣٨ کوژراوی بڵاو کردەوە، بەڵام لێژنەکە «هۆکاری بەهێز»ی هەیە بۆ ئەو باوەڕەی ژمارەی ڕاستەقینە زۆر زیاترە، هەرچەندە هێشتا نەتوانیوە دیاری بکات. ئەمانە دوو ئەنجامی جیاوازن، بە دوو پۆلێنکردنی یاسایی جیاواز، لە هەمان لێکۆڵینەوەدا. هیچ کامیان کێشی ئەوی دیکە کەم ناکاتەوە.

خێزان، یاسا و سێدارە

ئێران زنجیرەیەکی فەرمی و تەواو و پشتڕاستکراوە لە ئاماری ژن‌کوژی بڵاو ناکاتەوە. ڕێکخراوی مافی مرۆڤی کوردی هەنگاو ئەم حاڵەتانە تۆمار دەکات: لانیکەم ٢٠٧ لە ٢٠٢٥دا، ٤٥ لە نیوەی یەکەمی ٢٠٢٦دا، ١٢ لە تەممووز، ١٩ لە ئاب و ٢٣ لە تشرینی یەکەم. ئەمانە کەمترین حاڵەتە بەڵگەدارکراوەکانن بە پێی ڕێباز و دەستڕاگەیشتنی ڕێکخراوێک، نە تۆمارێکی فەرمی. لەم ژمارانەوە ناتوانرێت ئاراستەیەکی ساڵانە دیاری بکرێت: ماوەکان درێژیی یەکسانیان نییە و لە وڵاتێکی جەنگلێدراو و بڕینی ئینتەرنێتدا توانای بەڵگەدارکردنیش دەگۆڕێت.

لە پشت ئەم ژمارانەوە میکانیزمێکی یاسایی هەیە. لە سیستەمی قیساسدا مافی داواکردنی سزا یان لێخۆشبوون بۆ خێزانی قوربانییە؛ لە ژن‌کوژی ناو خێزاندا ئەو خێزانە دەکرێت هەمان خێزانی کوژەر بێت. ماددەی ٣٠١ی یاسای سزای ئیسلامی باوک و باپیری باوکی لەو سزایە دەبەخشێت کاتێک کچ یان کوڕی خۆیان دەکوژن. کوشتنی ڕۆمینا ئەشرەفی، کچێکی هەرزەکار، لە لایەن باوکییەوە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئەم گرێیەی ئاشکرا کرد؛ یاسای پاراستنی منداڵان کە دواتر پەسەند کرا چارەسەری نەکرد. ئەنتڕۆپۆلۆژیست ئارزوو ئوسانلوو زیاتر لە دە ساڵە بەخشین و ناوبژیوانی لە یاسای سزایی ئێراندا توێژیوەتەوە. بێ‌سزایی پێویستە بە خزم‌وخێزانی و یاسا ڕوون بکرێتەوە، نە بە کڵێشەی «کولتووری شەرەف» کە هەموو گەلێک لە قاڵبێکی یەکساندا دەخات.

دەوڵەت توندوتیژیی کوشندەی خۆیشی زیاد دەکات. هەنگاو لانیکەم ٢٥٠ ژنی کوژراو بە تەقەی هێزە ئەمنییەکان لە خۆپیشاندانەکانی کانوونی دووەم تۆمار کرد؛ لە نیوەی یەکەمی ساڵدا نزیکەی ٥٠٠٠ ژن دەستگیر کراون کە تەنیا ٣٦٨یان توانیویەتی بناسێتەوە؛ و نۆ ژن لەسێدارە دراون. عەفوی نێودەوڵەتی لە ١٣ی تشرینی یەکەمدا لانیکەم ٣٤ لەسێدارەدانی پەیوەندیدار بە ڕاپەڕینی تۆمار کرد، پێنجیان لە یەک هەفتەدا. لێژنەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئەیلوولدا ئاگاداری دا کە زیاتر لە ٧٠ کەس، لەوانە پێنج ژن و سێ کوڕ، لە مەترسیی نزیکی لەسێدارەدان دان. لە ئابدا ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ هەواڵیان دا دوو ژن بەهۆی خۆپیشاندانەکانی ئیسفەهان حوکمی مردنیان بەسەردا دراوە. لە ١٤ی تشرینی یەکەمدا دادگای شۆڕشی تاران جارێکی دیکە چالاکوانی کورد وەریشە مورادی بە مردن مەحکووم کرد، دوای ئەوەی دادگای باڵا لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥دا حوکمی یەکەمی هەڵوەشاندبووەوە. مورادی ڕەتی کردبووەوە لەبەردەم دادگایەکدا دەربکەوێت کە دەسەڵاتی بە ڕەوا نازانێت. لە تەممووزدا هەنگاو ناوی چالاکوانێکی دیکەی کورد، پەخشان عەزیزی، لە نێوان شەش زیندانیی سیاسی لە مەترسیی نزیکی لەسێدارەداندا هێنا.

ئەم جوگرافیایە جوگرافیای ئێرانشەهر نییە. بەشێکی زۆری ئەرشیفی دەستگیرکردن، حوکمەکان و ژن‌کوژییەکان لە لایەن ڕێکخراوەکانی ناوچە پەراوێزخراوەکان، وەک هەنگاو، تۆمار دەکرێن؛ دواتر زانیارییەکانیان بێ دانانی ناوی سەرچاوە دەگوازرێنەوە. تەنانەت دروشمی جووڵانەوەکە، ژن، ژیان، ئازادی / Jin, Jiyan, Azadî، کوردییە و ژینا ناوی کوردیی مەهسا ئەمینی بوو. تەنیا وتنی «ژن، ژیان، ئازادی» بەبێ ئاماژە بە ڕەچەڵەکی کوردییەکەی ئەو سڕینەوەیە دووبارە دەکاتەوە کە نووسەرە کوردەکان ڕەخنەی لێ دەگرن.

نە ئەمە و نە ئەوە

ژنان لە ئێران دەیان ساڵە بیر لە پەیوەندی نێوان جەنگ و ئازادی خۆیان دەکەنەوە و پێویستیان بەوە نییە کە کەسانی دەرەوە بۆیان ڕوونی بکەنەوە. مێژوونووسی هونەر هێلیا حەمەدانی، کە لە نێوان ڕۆما و تاراندا کار دەکات، لە ئاداردا و لە ژێر بۆردووماندا نووسی کە یەکەم ناڕەزایی ژنان دژی ستەمی نوێ لە ٨ی ئاداری ١٩٧٩دا بوو و فەرمانی حیجابی زۆرەملێ لە ١٩٨١دا، لە ناو جەنگی عێراقدا، هات. نووسینەکەی بە ئاواتی کۆتایی جەنگێک دەکۆتایی دێت کە بە باوەڕی ئەو جارێکی دیکە خەباتی خەڵکی ئێران دەخاتە مەترسییەوە.

لە نیساندا گرووپێک لە چالاکوانە ژنانی تاران و کەرەج بەیاننامەیەکی هاوبەشیان «دژی جەنگ و سەرکوتکردن» واژۆ کرد کە بە فارسی لە Akhbar Rooz بڵاو کرایەوە. بەیاننامەکە هەردوو مەترسییەکەی سەر ژیانیان باس دەکات؛ لە هەمان دەقدا ناوی قوتابیانی میناب و ئەو کەسانە دەهێنێت کە دەوڵەت لە کانوونی دووەمدا کوشتی؛ ڕەخنە لە لایەنگرانی ڕەزا پەهلەوی دەگرێت کە بیانوو بە ڕژێم دەدەن و هێرشەکان ڕەوا دەکەن؛ و داوای ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی و کۆتاییهێنان بە لەسێدارەدان دەکات. OSYAN، کۆمەڵێک لە «ژنە یاخییەکانی ئێران و ئەفغانستان»، بۆ ١٥ی تشرینی دووەم بانگی خۆپیشاندانی جیهانی دژی جەنگی دەستدرێژیکاری کرد، بە ئاگادارییەکی ڕوون: «دژایەتی ئێمە بۆ جەنگ مانای پاڵپشتیی کۆماری ئیسلامی نییە». ئەمانە ڕەوتگەلی دیاریکراون لە بارودۆخی دیاریکراودا؛ هیچ کامیان نوێنەرایەتی هەموو ژنانی ئێران ناکات. ئەوان نوێنەرایەتی ئەو ژنانەش ناکەن کە پاڵپشتیی ڕژێم دەکەن؛ ئەوانیش هەن و ئەنتڕۆپۆلۆژییەکی ڕاستگۆ ناتوانێت بسڕێتەوە.

زانای سیاسەت فاتمە سادقی لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢دا لە Naghd-e Eghtesad-e Siyasi وتاری «از انقلاب زنان تا دموکراسی زنانه‌نگر» («لە شۆڕشی ژنانەوە بۆ دیموکراسییەکی ژن‌تەوەر») بڵاو کردەوە. لە ٢٠٢٣دا بە ئینگلیزی بە ناوی «From Women’s Revolution to Jiyanist Democracy» وەرگێڕدرا. وشەی jiyan («ژیان») لە ناونیشانی ئینگلیزیدا ئاماژەیە بە دروشمی کوردی Jin, Jiyan, Azadî، هەڵبژاردەیەکی وەرگێڕە، نە وەرگێڕانی وشەبەوشەی ناونیشانی فارسی. وتارەکە پرسیارێک دێنێتە پێش کە لە ٢٠٢٦دا هێشتا کراوەیە، و ئێمە لە دەرەوە کەمترین توانای وەڵامدانەوەمان هەیە: ژنانی ئێران ئەمڕۆ چ داهاتوویەک لە خەیاڵیاندا دەبینن و لەسەری گفتوگۆ دەکەن، لە وڵاتێکدا کە دەوڵەت لەسێدارە دەدات، جەنگ قوتابخانەیەکی بۆردوومان کردووە و وڵات نزیکەی سێ مانگ بەبێ ئینتەرنێت ماوە؟ ئەم وتارە ناتوانێت وەڵام بدات، چونکە بەبێ پرسیارکردن لە هیچ کەسێک لە ناوخۆی وڵات نووسراوە. زۆرترین کاری ئەوەیە کە بە ناوی ئەوانەوە قسە نەکات.

تێبینی ڕێبازناسی

ئەم وتارە تەنیا لەسەر بابەتە پێشتر بڵاوکراوەکان نووسراوە. پەیوەندیمان بە هیچ کەسێک لە ناوخۆی ئێرانەوە نەکردووە؛ چونکە لە ژێر چاودێری و بڕینی پەیوەندییەکاندا ڕەزامەندیی ئاگادارانە لە دوورەوە ناتوانرێت مسۆگەر بکرێت و پەیامێک دەکرێت مەترسی بۆ وەرگرەکەی دروست بکات. وێنەی دەموچاو و ناوی خزمەکانی قوربانیان یان دەستگیرکراوان بڵاو ناکەینەوە، مەگەر خۆیان یان ڕێکخراوەکانیان پێشتر بە خواستی خۆیان ئەو زانیارییانەیان ئاشکرا کردبێت؛ وردەکاریی ئامرازەکانی تێپەڕبوون لە سانسۆریش بڵاو ناکەینەوە. هەندێک لە بەرنامە بڵاوکراوەکان لە ماوەی بڕینەکاندا سیخوڕافزارن.

هەر ژمارەیەک بە سەرچاوە، بەروار و پێوەری پشتڕاستکردنەوەی خۆیەوە دەهێنرێت. ئەنجامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجامی لێژنەی دۆزینەوەی ڕاستین، نە حوکمی دادگا. ژمارەکانی هەنگاو و عەفوی نێودەوڵەتی کەمترین حاڵەتە بەڵگەدارکراوەکانن. ژمارەکانی حکومەتی ئێران و بەرپرسانی ناوخۆیی مینابیش بە ناوی خۆیانەوە دەخرێنەڕوو.

بۆ خوێندنەوەی زیاتر

سەرچاوەکان