Ma tikinpouakaj siuamej tlen polijtokej

Tiempo de lectura: 11 min

Feminicidio, datos uan inteligencia artificial: ¿ajkeya kijtoua katli mijmikilistli mopoua?

·AIthropology Lab

Sesey 3 de noviembre, ipan altepetl Ciudad de México, Día de las Muertas kinelnamiki siuamej tlen kinmiktijkej uan tlen ayamo moasij. Ininkalchaneuaj kitemouaj neltilistli uan xitlaualistli. Ipan miak tlalmej tlen América, siuamej tlen tlateuiaj ika ininxitlaualis kichiuaj ininamatlapoualis, tlen amo nochipa sansejko ika tekitijkemej ininpoualis. Sekinoj ya kitekiuiaj inteligencia artificial para kinajsisej casos. Ni tekitl technextilia: kema se kinpoua, nojkia moneki se kijtos tlaque eli tlaijiyouilistli uan ajkeya kipia tlanauatili para kitokaxtis.

Versión en náhuatl de la Huasteca oriental (nhe), pendiente de revisión lingüística integral.

Se tonali teipa tlen Día de Muertos, kema ipan miak mexkochanmej kikixtiaj ofrendas, sekin kalchaneuaj kisaj ipan ojtli uan kiuikaj cruces ika inintokaj siuamej. Nopa eli Día de las Muertas. Ipan 3 de noviembre de 2018, ininkalchaneuaj tlen colectivo Voces de la Ausencia, ihuaya periodista Frida Guerrera, kichijkej nopa ilnamikilistli achto. Kinelnamikej siuamej tlen kinmiktijkej pampa siuamej uan nojkia katli polijtokej. Inintlajtol eliyaya: «Amo san mijquej; kinmiktijkej». Ipan 2024, kalchaneuaj quisquej Zócalo tlen Ciudad de México, nejnenkej ipan 5 de Mayo, Eje Central uan avenida Juárez. Nopaya, ipan 8 de marzo de 2019, kalchaneuaj tlen víctimas uan grupos feministas kitlalijkej nopa antimonumenta tlen nika moita. Teipa nejnenkej ipan Paseo de la Reforma hasta seyok antimonumenta, kampa momakaj avenida de los Insurgentes uan reforma, nechka glorieta de Cuauhtémoc. «Ya eli chikuasepa tichiuaj ni nejnemilistli; ax tiknekij feminicidio ma mochiuas se costumbre», kiijto Frida Guerrera ipan nopa xiuitl. Ni tonali amo neski ipan calendario oficial. Nojkia amo polihui, pampa kalchaneuaj mokuepaj sesen xiuitl.

Ni 3 de noviembre sansejko ika tlapejpenilistli de mitad de mandato ipan Estados Unidos. Nopaya kinpouaj votos; ipan México, kalchaneuaj tlajtlanij ma motemoli uan ma moijkuilo kuali tlen panok, pampa tekitijkemej ayamo nochi kipouaj xitlauak.

Se poualistli tlen kipia itlamantzin

Ipan radar tlen AIthropology Lab kipeualti yalua ni especial, motenejki se tlamantli: ipan 2024, kej 50,000 siuamej uan siuapilmej kinmiktijkej ininnamikjauan noso sekin ininkalchaneuaj. Ni tlamachtilistli kiski ipan noviembre de 2025, tlen ONU Mujeres uan Oficina de las Naciones Unidas contra la Droga y el Delito. Eli kej 137 mojmostla, se sesen majtlaktli minutos.

Pero ni poualistli kipia itlamantzin tlen moneki tikixmatisej. Ipan 2024, ipan nochi tlaltipaktli, kej 83,000 siuamej uan siuapilmej kinmiktijkej ika tlanekilistli. Nopa 50,000 san kinpoua katli kinmiktijkej ininnamikjauan uan ininkalchaneuaj: kej 60 por ciento. Kema se siuatl kimiktiaj ika violencia de género uan nopa amo panok ipan familia, ohui para kixmatisej uan kikixtisej se poualistli tlen uelis motlatamachihuas ika seyok tlali. Nopa casos amo kalakij ipan ni cifra. Nopa informe nojkia kijtoua: tlen 51,100 tlen kinpoukej ipan 2023 uan 50,000 ipan 2024 amo kinextia ika melauak kenijkatsa mopatlak violencia; achi kema mopatlak keski tlalmej temakakej inindatos.

Yeka, nopa ueyi cifra tlen nochi kitenkaj, achi nesi kej se tlen axosi inintlamian, amo kej nochi ininpoualis. Achto kinpoua siuamej tlen kinmiktiaj ininnamikjauan uan ininkalchaneuaj, ika categorías tlen tlanauatianij kitekiuiaj. Nopa categorías amo nochipa sansejko ika tlen colectivos feministas ya uejkaj kitemouaj.

Tlen femicide hasta feminicidio

Ipan 1992, Jill Radford uan Diana Russell kisentilijkej tlajkuilolmej ipan Femicide: The Politics of Woman Killing. Nopaya kijtouaj: kema kinmiktiaj siuamej san pampa siuamej, ni amo san se delito tlen se tlakatl kichijki. Nojkia kipia causas políticas uan sekinoj tlen kipiaj responsabilidad. Ipan xiuitl 1990, antropóloga mexicana Marcela Lagarde kitlajtoltik ni tlaneneuilistli ipan español uan kimakak seyok tlen kijtosneki. Ika feminicidio kitlalik nojkia impunidad: responsabilidad tlen Estado kema amo kitemoua kenijki kipaleuis se siuatl, amo kitlachilia delito uan amo kitlatsakuiltia katli kichijki. Lagarde kiixmatki ni tlamantli ipan Ciudad Juárez uan kitekipanoltik ipan itlajkuilol «Del femicidio al feminicidio» (2006). Ipan nopa xiuitlmej, Rita Segato kinixmatik nopa delitos kej se tlajkuiloli ipan inintlacayo siuamej: se tlajtoli tlen tekitikayotl uan tlanauatili ipan tlali, tlen kikaki nochi maseualmej.

Ipan 2009, Corte Interamericana de Derechos Humanos kijto México kipia responsabilidad ipan caso González y otras, tlen kitokaxtiaj Campo Algodonero. Estado amo kichijki kuali iteki para kinmanauis uan kitemos kenijki kinmiktijkej eyi ichpokamej, tlen inintlacayo moajsik ipan se campo de algodón ipan Ciudad Juárez, ipan 2001. Nopa sentencia nojkia kinextik estereotipos de género tlen tekitijkemej kitekiuiyaya. Eyi xiuitl teipa, ipan 2012, feminicidio kalakki ipan Código Penal Federal de México kej se delito iyokak.

Ika itlajtol Lagarde, pejki se tlatlajtolkamanalistli tlen ayamo tlami: ¿tlaque tikpouaj kema tikpouaj se siuatl tlen kimiktijkej? Leyes tlen sejse tlali amo sansejko; nojkia colectivos feministas amo nochipa sansejko kinpouaj. Se asesinato tlen namikjotl uelis nesis ipan estadísticas policiales. Pero kema tikihtouaj feminicidio, nojkia titlajtlanij: ¿tlaque kichijki Estado, uan tlaque amo kichijki?

Ma tikinpouakaj tlen tlatzintlan

Uejka achtoui tlen mapas digitales, ipan Ciudad Juárez, ipan ipejya xiuitlmej 1990, activista Esther Chávez Cano pejki kisentilia tlajkuilolmej tlen periódicos tlen kamanalouayaya tlen siuamej tlen kinmiktijkej uan polijtokej. Iseli kichiuilik se amatlapoualistli tlen casos. Nama, Universidad Estatal de Nuevo México kipixtok nopa archivo, uan tekitia para katli kitemouaj neltilistli tlen nopa delitos.

Sekinoj siuamej kitekipanoltijkej nopa tekitl ika yankuik tepostlamantli. Ipan Uruguay, Helena Suárez Val, desde 2015, kinpoua feminicidios ipan se base de datos tlen kinextia ipan mapa. Nojkia tlajkuilojtok tlen kitokaxtia «datos discordantes»: kema amo sansejko tlen kijtoua Estado uan tlen kijtouaj periódicos. Ipan México, ingeniera geofísica María Salguero pejki ipan 2016 kichiua se mapa nacional tlen feminicidios ika noticias. Salguero kitlalia casos ika Protocolo latinoamericano de investigación de las muertes violentas de mujeres por razones de género, tlen kipia achi miak tlamantli que Código Penal de la capital. Ika nopa definición, ipan 2016 ipan Ciudad de México itlapoualis kinextik 104 feminicidios; Instituto de las Mujeres de la ciudad san kiixmatik 39. Definición kijtoua keski casos mopouaj. Salguero kinekki ipan sejse punto tlen mapa ma nesi itokaj siuatl tlen kimiktijkej. Kej miakpa kiijtok: amo san cifras.

Ni eli se tekitl tlen amatlapoualistli uan chokilistli tlen mojmostla moneki kichiua. Moneki tikpouas noticias tlen asesinatos, tiitas tla kalakij ipan se definición, tiktemos itokaj siuatl, keski xiuitl kipiyayaya uan kampa panok; uan titlapouas sempa kema monextia yankuik dato. Ni tekitl kikua tonali tlen se maseuali uan kiteka se kokolistli ipan ininyolo katli kichiuaj.

Tepostli tlen kipoua noticias

Ipan agosto de 2019, Helena Suárez Val, investigadora Silvana Fumega uan Catherine D’Ignazio, tlen Data + Feminism Lab ipan MIT, pejkej kichiua Data Against Feminicide. Ni proyecto tekitia ihuaya activistas tlen América uan África subsahariana. Se itepostli eli se sistema tlen tlatitlanilia alertas ipan correo electrónico. Kikixtia noticias tlen archivos periodísticos. Se clasificador tlen aprendizaje automático kinpejpena noticias tlen nesi tlajtoaj tlen feminicidio; kinsetilia tlen tlajtoaj tlen sanse caso uan kintitlanilia grupos. Grupos tlen kitekiuijkej kijtojkej kinpaleuik para amo kikuasej miak tiempo. Sekinoj kiselijkej sesen semana casos tlen amo hueliskia kinajsisej iselti.

Nopa herramienta mochijki ihuaya activistas. Inindefiniciones tlen feminicidio, tlen amo sansejko ipan nochi tlalmej uan grupos, kalakquej ipan tlamachtilistli tlen modelo. Achtouia, equipo kinekki se sistema tlen kinajsis casos, kintlajtlachilis uan nimantsi kinijkuilos ipan base de datos. Pero activistas amo kinekkej. D’Ignazio kipouik ipan MIT News ipan junio de 2024: amo kinekkej «automatización completa», pampa se kinittas uan kinelnamikis sejse siuatl, masque kitekoko ininyolo, eli se parte tlen ni tekitl. Se maseuali moneki kisenkauas ipan itlamian tla se caso eli feminicidio.

Ipan documentos tlen proyecto nojkia nesi se límite. Ipan primeras pruebas, clasificador amo kuali tekitiyaya para grupos de Estados Unidos tlen kinpouaj feminicidios racializados, kej kema policías kinmiktiaj siuamej negras. Yeka equipo kichijki modelos tlen ni casos. Se parte tlen kuesoli eltok ipan nopa noticias. Tla tepostli momachtia san tlen kijtouaj periódicos, nojkia momachtia katli mijmikilistli periódicos kitlalij kej noticia. Sekinoj comunidades ayamo kipiaj sanse cobertura. Se herramienta uelis kinmanauis miak horas de lectura uan nojkia uelis kichiuas ma amo monextikaj nopa siuamej tlen kinekki kinextis.

D’Ignazio kitlajkuilok ni experiencia ipan Counting Feminicide: Data Feminism in Action (MIT Press, 2024), se amochtli tlen uelis mopouas sin tlaxtlauilistli. Nopaya tlajtoa tlen «ciencia de datos restaurativa o transformadora»: achto kitekiuia datos para kinpaleuis comunidades tlen violencia kinkokok, uan teipa kitemoua kenijki tlamis nopa violencia.

¿Ajkeya kipia tlanauatili para kinpouas?

Ipan The Seductions of Quantification (2016), antropóloga Sally Engle Merry kinextik indicadores tlen violencia de género noso trata de personas amo san kipouaj se kuesoli. Nojkia kijtouaj tlaque kuesoli eli, ajkeya kikakij uan tlaque políticas nesi kuali. Kema feministas kinpouaj feminicidios, kitemouaj kipatlasej nopa tlanauatili. Ajkeya kitlalia definición, nojkia kijtoua katli mijmikilistli monextiaj; uan ika nopa datos, kalchaneuaj huelij kitlajtlanisej xitlaualistli.

Inteligencia artificial huelis kinmiakilis casos tlen motemouaj uan kinpaleuis para amo kikuasej miak tiempo ipan lectura. Pero categorías, ininnepamitl uan tlaque mopantis ipan publicaciones moneki maseualmej ma kamanalokaj uan ma kisenkauakaj. Activistas nojkia mopantiaj ika tlatlajtolkamanalistli ipan sejse tlali. Ipan Data Against Feminicide, tlen más ipati: katli parte tlen tekitl mokaua ipan ininma maseualmej, ajkeya kijtoua categorías uan ajkeya kipaleuia nopa registro.

Kinpouas siuamej nojkia kipia mauilistli. Se itokaj ipan mapa uelis elis se ilnamikilistli, pero nojkia uelis kitenextis se familia tlen amo kineki ma moixmati. Proyectos tlen más mokuitlauiaj nopa kamanalistli kipiaj. Ni tlajkuiloli amo kinextia inintokaj nion ininxkopinkayo víctimas. Ipan ixkopinkayotl san nesi nopa memorial, ika cruces tlen kalchaneuaj kintlaliijkej.

Nojkia ipan norte

Nopa tlen amo kuali mopoua nojkia panotika ipan Estados Unidos. D’Ignazio kinelnamiktia instituciones tlen itlali nojkia amo kuali kinpouaj ni mijmikilistli. Nopaya, Dawn Wilcox, se siuatl enfermera escolar tlen nechka Dallas, pejki kej ipan 2016 iseli kinsentilia casos tlen siuamej tlen kinmiktijkej tlakamej. Kichijki pampa estadísticas federales tlen kiittak eliyaya tlatlajko uan amo kipiayaya inintokaj víctimas. Iproyecto Women Count USA kipia casos tlen miak xiuitl achto panokej, uan nama ya kipia más de 14,000 registros. Kema nopa tlali kinpoua votos, nopa registro nojkia moneki iteki tlen su fundadora tlen tekitia sin tlaxtlauilistli.

Tiauj hasta 25 de noviembre

Kalchaneuaj tlen kichiuaj Día de las Muertas kitlajtlanij neltilistli, xitlaualistli uan reparación. Nopa tlajtlanilistli Corte Interamericana kitlalik ipan tlajko tlen sentencia Campo Algodonero. Ipan 23 de octubre, Comité de la ONU para la Eliminación de la Discriminación contra la Mujer kinextik Recomendación General número 41. Nopa tlajtoa tlen kenijkatsa moneki tlamis estereotipos de género uan relaciones de poder tlen kinchikauaj. Ipan itenextilis moijtok sistemas tlen inteligencia artificial kinmiakiliaj uan kinchiuaj sempa nopa estereotipos; nojkia género ayamo kuali kalaki ipan miak recomendaciones tlen IA. Ipan 25 de noviembre peua 16 tonali tlen activismo de Naciones Unidas, uan tlamij ipan 10 de diciembre, Día de los Derechos Humanos.

Tla se mijmikilistli moijkuiloa ipan registro, amo kijtosneki ya motemojtok tlen panok, ya kipaleuijtokej familia noso ya momanauijki seyok siuatl. Pero tla amo onka registro, achi ohui para kitlajtlanisej Estado ma kichiuas iteki uan para kiitasej tla melauak kichiuaj. Achto moneki tikmatisej keski siuamej amo nesi ipan estadísticas. Tlatlanilistli tlen Día de las Muertas kikaua para ni especial eli: ¿ajkeya kijtoua tlaque kijtosneki se siuatl ma mopoua, uan tlaque responsabilidad peua kema, ipan itlamian, imijmikilis moijkuiloa?


Amatlapoualmej / Fuentes

Temas