Pan African AI & Innovation Summit no ne fã a ɛto so abien baa awiei Wukuda 23 September wɔ Kempinski Hotel Gold Coast City, Accra. Nnansa abien no mu no, aban ahorow, teknɔlɔgyi nnwumakuw, suapɔn ahorow, Afrika ahyehyɛde ahorow, wɔn a wɔde sika hyɛ adwuma mu ne kuw ahorow a wɔrebɔ mmɔden sɛ wɔde artificial intelligence ayɛ nneɛma a wɔde bedi dwuma hyiae. Asɛmti titiriw no kaa sɛ wɔpɛ sɛ wɔtrɛw Afrika AI ecosystem a ɛwɔ abrabɔ pa ne asɛde mu no denam mmerante ne mmabaa, ɔman nhyehyɛe, ayɔnkofa ne nimdeɛ so.
Nsɛm ho amanneɛbɔ no de adwene sii summit no amanyɔsɛm fã so paa. Ghana News Agency sii Ghana ɔsoafo Samuel Nartey George adwene no so sɛ ɛsɛ sɛ wɔhyɛ asiane ne ɔhaw a AI betumi de aba no mmara, na ɛnsɛ sɛ wɔsiw sɔhwɛ a asiane sua wom no kwan. Wɔsan kaa Arnold Kavaarpuo, Data Protection Commission Executive Director no, kɔkɔbɔ no ho asɛm. Ɔkaa teknɔlɔgyi tumi bi a nnɛ ɛfa nkitahodi, cloud infrastructure, digital identity, sikatua, AI models ne market access mu, na sɛnea ɔhunu no, Afrika regulator biako nko ara rentumi nni so.
Da a ɛto so abien no maa yehu ade foforo bi. Wukuda anɔpa no daa nsakrae no adi. Da a edi kan no, wɔkaa policy, data, partnerships ne investment ho asɛm; afei bere soe sɛ wɔbɛfi “frameworks” no so akɔ nnipa no so, na wɔabisa sɛnea AI betumi afi adwene a ɛyɛ anigye mu akɔ nkɛntɛnso a ɛda adi mu.
Dɔnhwerew ahorow a edi hɔ no mu no, nsɛmfua te sɛ sovereignty, talent, infrastructure ne innovation hyiae ne nokwasɛm a ɛwɔ asetena mu: mfiri a ɛnyɛ smartphone, sukuu a internet nni hɔ, cocoa ho nwura, sikakorabea data a start-up bi ntumi nnya, ayaresa mfiri a wonnya mfa nkɔ clinic, ne models a wɔn aba no hia ahyehyɛde a wobetumi ayɛ biribi wɔ so.
Nkabom a ɛnyɛ pɛyɛ
Thelma Quaye san kasae da a ɛto so abien no mfiase de trɛw nea ɔkaa no Yawda no mu. Smart Africa wɔ aman 42 a wɔyɛ emufo nnɛ, na wɔn botae ne sɛ wɔbɛboa ama Afrika anya digital market baako a ɛyɛ continental. Saa 42 no fa alliance no ho, ɛnyɛ Africa AI Council no. Wɔde Council no sii hɔ pɔtee wɔ 17 November 2025, na emufo yɛ 15: ICT ministers baason ne nnipa baawɔtwe a wɔde wɔn ho, a wofi business, academia ne mmeae foforo.
Da a edi kan no, Quaye de asɛm tiawa bi kaa ɔhaw no; Ghana News Agency nso faa no saa: “We need coordination, not uniformity”. Sɛ digital identity, sikatua, mmara anaa data systems ntumi ne wɔn ho nni nkitaho a, ɔman biara betumi akura n’ankasa sovereignty mu wɔ krataa so, nanso solution a wɔyɛ wɔ ɔman bi mu no rentumi nyɛ adwuma wɔ aman afoforo mu.
Wukuda presentation no mu, ɔde asɛm no kɔɔ nea ɛhia wɔ honam fam ne adwumayɛ mu. GPU access, training, markets ne financing nyinaa baa architecture baako mu. Ɔsan kaa Africa AI Fund a ne target yɛ US$60 billion no ho asɛm. Saa sika no ho botae no fi Africa Declaration on Artificial Intelligence a wɔgyee toom wɔ Kigali wɔ April 2025 mu. Declaration no kyerɛ sɛ fund no bɛka public, private ne philanthropic capital abom de atua AI infrastructure, Afrika nnwumakuw, adwumayɛfoɔ ntetee ne research capacity ho ka. Abosome bi akyi no, Carnegie Endowment kaa sɛ fund no ho nsɛm a ɛho hia no nnya mma abɔnten.
Wɔ Accra, Quaye san kaa sɛ wɔanya US$18.7 billion dedaw wɔ AI financing mu wɔ Afrika. Yɛnnhuu public breakdown a ɛma yetumi gye saa nɔma no sɛ consolidated figure. Enti yɛde no sie sɛ asɛm a ɔkae wɔ ne kasa no mu, na ɛnyɛ verified estimate a ɛkyerɛ capital a wɔanya ampa.
Nsonsonoe no ho hia. AI strategy a compute nni akyi no tua nea wobetumi ayɛ no ka. Talent a n’adetɔfo anaa investment nni hɔ no betumi aba awiei sɛ training kɛkɛ. Na adwuma bi a ɛtumi yɛ adwuma wɔ n’ankasa ɔman no technical anaa regulatory boundaries mu nko ara no benya den sɛ ɛbɛkɔ continental market a ɛsɛ sɛ ɛboa ma etumi nyin no mu.
Training akyi
George Opare Addo, Ghana Minister for Youth Development and Empowerment, de ne kasa no fã kɛse bisaa metric foforo a yɛtaa de di dwuma no ho asɛm. Ɔkaa sɛ training programme mu kwan a obi benya no yɛ mfiase nko ara.
Sɛ anka wɔbɛkan mmerante ne mmabaa dodow a wɔnya training anaa funding nko ara no, ɔkae sɛ ɛsɛ sɛ wɔhwɛ nea ɛba akyi. Indicators a ɔde too gua no bi ne companies a wɔakyerɛw din wɔ mmara mu, wɔn a wɔda so wɔ hɔ wɔ bosome 12 ne 24 akyi, sika a wɔn adwuma nya no nyin, nnwuma a wɔabɔ, reinvestment, ne mmerante ne mmabaa mmea ne nnipa a wɔwɔ dɛmdi no dwumadi.
University of Ghana Digital Youth Village no de ɔkwan a ɛte saa ara too gua. Olivia Frimpong Kwapong, project no director ne School of Continuing and Distance Education dean, kyerɛkyerɛɛ ɔkwan bi mu a ɛfi training ne idea creation so, na ɛtoa so fa prototyping, incubation, acceleration, investment ne market access mu ansa na wɔatumi aka sɛ business bi renyin.
Enti talent infrastructure no daa adi sɛ ɛboro course baako koraa so.
Education panel no mu, G. Ayorkor Korsah a ofi Ashesi University kyekyɛɛ nimdeɛ abiɛsa a obi a ɔkyerɛ AI hia mu: sɛ ɔbɛte nea AI yɛ ne nea ɛnyɛ ase, sɛ ɔbɛhu sɛnea — ne bere a ɛnsɛ — sɛ ɔde ne tools bedi dwuma, ne sɛ ɔbɛte sɛnea ɛyɛ adwuma ase yiye ama watumi ayɛ biribi wɔ so. Ɔsan de kɔkɔbɔ kaa ho. Critical thinking, creativity ne empathy nsɛ sɛ ɛyera bere a tools no ma ɛyɛ mmerɛw sɛ yɛde cognitive work fã kɛse bɛma system no ayɛ.
Ayo Jones, education strategist ne SHiFT System no yɛfo, de nkɔmmɔ no kɔɔ fam kɔɔ classrooms a ɛnyɛ bere nyinaa na wɔwɔ kanea, nsu, devices anaa connectivity. Ɔkaa sɛ: “You can teach curiosity without Wi-Fi”. N’asɛm no nyɛ sɛ ɔrepow technology gap no. Ne botae ne sɛ infrastructure a enni hɔ nnsiw anigye a obi wɔ sɛ ɔbɛhwehwɛ ade, critical thinking, collaboration ne communication ho sukuu kwan.
Tom-Chris Emewulu, Stars From All Nations founder ne president, de ɔhaw no fã foforo kaa ho. Ɔkaa sɛ wobetumi atete AI talent dodow biara a wɔpɛ, nanso sɛ kwan nni hɔ a ɛde product kɔ market, na adetɔfo a wotua sika nni hɔ a, ne nkɛntɛnso bɛda so ayɛ ketewa. Start-up bi fam no, market access betumi ayɛ ade a ɛho hia sen award foforo anaa grant ketewa foforo.
Sɛ yɛtete nnipa pii a, ɛno ara nkutoo mma technology industry nsi hɔ. Ɛsɛ sɛ obi tɔ nea wɔyɛ no.
AI a etumi gye telefon frɛ
Accra interventions a ɛyɛ anigye paa no bi fi solutions a wɔyɛe sɛnea nneɛma a enni hɔ te no mu.
Nii Lante Heward-Mills, Viamo panyin wɔ Ghana ne Liberia, kaa AI tools a wobetumi de adi dwuma wɔ basic phones so a enhia conventional internet connection. Session no mu no, ɔkaa deployments wɔ aman akron ne kasa 12 ho asɛm. Citi Newsroom report a epuei adapɛn abien ansa na summit no aba no kaa figures foforo — offline AI wɔ aman 13 ne kasa 10 — a ɛkyerɛ sɛ figures no betumi aka services anaa deployments ahorow ho asɛm. Summit no argument fam no, ade a na ɛho hia ne interface no: voice call a efi telefon a onipa no wɔ dedaw no so.
Saa development no wɔ public record. Wɔ 15 September no, Google kyerɛkyerɛɛ sɛ ɛreboa Viamo ama wɔde Gemini akɔ basic phones so denam Ask Viamo Anything so, na pilot a ɛwɔ Rwanda no agye nsɛmmisa bɛboro ɔpepem abien dedaw. Wɔ 23 September no, Viamo ankasa nso yii ne formal announcement a ɛfa partnership ne Google ho adi de trɛw AI access denam telefon frɛ so.
Wɔ Ghana, Viamo ne MTN fii free 231 platform no ase nna kakra ansa. Service no ma nnipa tumi de nne di dwuma fi basic phones so, na mfiase no ɛyɛ adwuma wɔ Twi, Ewe, Hausa, Dagbani, Ga ne Borɔfo mu.
Farmerline fii constraint a ɛte saa ara mu. Session no mu no, ne nanmusifo kyerɛkyerɛɛ sɛnea wɔfii agronomic information service a wɔde IVR ma so kɔɔ Darli AI so, na ɔkaa sɛ system no tumi te “about 41 local languages”.
Public sources no mma figure baako pɛ. GSMA article a epuei mfiase wɔ May 2025 no kaa Darli AI sɛ ɛwɔ kasa 27 na ɛkyerɛɛ sɛ Farmerline pɛ sɛ ɛtrɛw saa coverage no kɛse. Eduu autumn 2025 no, company no ankasa na ɛrebɔ kasa 42 ho dawuru, ne disease diagnosis denam photos so, na system no yɛ adwuma wɔ smartphones ne feature phones nyinaa so. Darli website a ɛwɔ hɔ seesei no san kyerɛ “27+ languages”. Sɛ yɛbɛfa figures no sɛ nea emu biara baa nea edi kan no akyi a, ɛyɛ papa sɛ yɛkenkan wɔn sɛ language coverage ho nkyerɛase ahorow — models a ɛwɔ hɔ, kasa a ɛwɔ production mu, anaa services a wɔde akɔ field mu pɔtee — efisɛ public documentation no nnyɛ nea ɛma nsonsonoe no da adi pefee.
Viamo ne Farmerline nhwɛso no kyerɛ innovation metric foforo bi. Model a ɛso sen biara no nyɛ bere nyinaa nea mfaso wɔ so sen biara. Tebea ahorow bi mu no, nea ɛho hia paa ne connectivity a system no hia, device a onipa no wɔ dedaw, kasa a otumi ka, ne ka a ɛbɛyɛ sɛ service no bedu ne nkyɛn.
Bere a prototype hyia institution
Hack-AI-Thon no maa saa tension yi daa adi te sɛ sɔhwɛ bi.
HemoDetect final presentation no de selection a, sɛnea organization no kae wɔ stage no so, fi “200 plus solutions” mu no baa awiei. Jury no ammisa sɛ models no yɛ adwuma anaa nko ara. Bere ne bere mu no, wɔbisaa nea ɛbɛba bere a wɔpɛ sɛ wɔfi prototype no mu kɔ real deployment mu.
VitaPulse de cardiac monitoring device a ɛyɛ local inference bae. Kuw no kyerɛkyerɛɛ sɛ wɔde wɔn model no atoto open datasets te sɛ PhysioNet ho. Jury no bisaa nea edi hɔ: sɛ wɔde device no akɔ clinic pɛn, sɛ wɔagyina patients ankasa data so ayɛ sɔhwɛ, na sɛ wɔde results no atoto reference datasets no ho. Mmuae no ne sɛ wonnya nyɛ saa.
Code mu no, saa stages mmienu no ntam kwan betumi ayɛ ketewa; medicine mu no, ɛyɛ kɛse.
Kuw foforo de solution a ɛbɛhwehwɛ na adi fraudulent financial transactions akyi bae. Jury no bisaa sɛ financial institution bi de product no redi dwuma dedaw anaa, na mmuae no nso ne daabi. Base model no wɔtete no denam public mobile-money transaction data so, na kuw no rehwehwɛ banks anaa fintech companies a wɔne wɔn bɛtoa so.
Asɛm a wɔkae akyiri no daa biribi kɛse adi. Concept no yɛ papa, nanso ɛnnya nyɛ viable production solution. Ntuano no ne sɛ wɔne bank anaa operator bi nyɛ partnership, wɔnyɛ adwuma wɔ ne data-protection rules mu, na wɔmfa real information nnyɛ, nsɔ na wɔvalidate model no.
Algorithm no nyɛ ade baako pɛ a na ɛnni hɔ. Institution no nso na ɛnni hɔ.
HemoDetect, a wɔayɛ no ama automated analysis of laboratory samples, de ɔhaw no fã foforo bae. System no de professional review ka results no ho, nanso jury no bisaa sɛ productivity gain a wɔhyɛ ho bɔ no bɛyɛ dɛn sɛ specialist biara hia sɛ ɔsan hwɛ case biara. Ntuano no ne sɛ wɔntete system no denam real laboratory data so na wɔmfa confidence thresholds nkyerɛ bere a human intervention hia.
Real data, institutions a wobetumi de data no ama, ne rules a ɛkyerɛ bere a onipa hia sɛ ɔba mu no daa adi sɛ system no fã, ɛnyɛ administrative steps a wɔde ka ho wɔ development akyi.
Husker AI na awiei koraa no edii competition no mu nkonim, sɛnea wɔkaa wɔ closing session no mu. KNUST na ada project no adi dedaw wɔ 12 September akyi bere a eduu Ghana AI Innovation Challenge finalists mu no. System no tumi scan cocoa pod waste, kan na ɛkyekyɛ mu, bu ne bo, na ɛka wɔn a wɔwɔ waste no ne potential buyers a wobetumi de ayɛ animal feed, organic fertiliser anaa biochar bom.
Cocoa waste no na awiei koraa no dii medical ne financial proposals a na wɔn ho te sɛ teknɔlɔgyi kɛse no so. Ɛno nso de signal bi bae. Model sophistication no hia, nanso nea ɛho hia kɛse ne abusuabɔ a ɛwɔ problem, product, users ne tebea a wɔde bedi dwuma ankasa ntam.
Dɔnhwerew abien ansa na launch aba
Panel a ɛfa privacy, bias ne accountability ho no de saa reasoning no kɔɔ development process no ankasa mu.
Kwame Anda de ne ho mae sɛ Creative Waves Consulting CEO, na ɔkyerɛkyerɛɛ privacy denam product lifecycle nyinaa so. Ɔkaa sɛ privacy by design kyerɛ sɛ wonfrɛ privacy team no “two hours before launch”. Ɛsɛ sɛ wɔba mu fi problem discovery so, na wɔtoa so wɔ design, development, testing, launch ne system no akyiri asetena mu.
Asɛm no te sɛ administrative matter kɛkɛ kosi sɛ yɛde bɛka nea ɛbaa Hack-AI-Thon no ho. Banking data access, clinical validation anaa human oversight ɔhaw no nnyina model no akyi. Wɔn na wɔkyerɛ sɛ model no betumi atra presentation no akyi anaa.
Lobna Jeribi, Tunisia ɔsoafoɔ dedaw ne public-policy specialist, de adwene no kɔɔ climate resilience mu. Ɔkaa sɛ information a ɛyɛ papa sen kan no nkyerɛ sɛ results no nso bɛyɛ papa ara. Institutions hia sɛ wɔkyerɛ ase, wɔyɛ co-ordination, wɔmobilise resources na wɔsesa wɔn interventions.
Ne nsɛm no boaa ma yɛtumi susuw AI ho wɔ technical metrics akyi.
“What happens after prediction?”
System bi betumi ama weather forecast ayɛ pɛpɛɛpɛ anaa ayɛ environmental risk ho nhyɛso. Nanso nea ɛba akyi no gyina sɛ local authority bi tumi de saa information no yɛ investment decisions, sɛ community bi tumi de mmuae ma, anaa sɛ wɔn a wɔyɛ kuayɛ tumi sesa wɔn practices.
Model accuracy no ba bɛyɛ system kɛse a ɛma result no ba no fã baako pɛ.
Nea efi dan no mu ba abɔnten
Felix Donkor de summit no ne fã a ɛto so abien no baa awiei denam responsibility no san de kɔɔ wɔn a wɔbae no so.
Ɔkaa sɛ: “Build something, sign the agreement, hire a young person”, ansa na ɔfrɛ wɔn sɛ wɔnsan mmra 2027. Ɔde condition baako kaa ho: wɔnsan mmra ne evidence.
Saa asɛm no boaboaa nea ɛbaa nnansa abien no mu no bebree ano.
Da a edi kan no, wɔkaa sɛnea Afrika betumi agovern AI fi Afrika ankasa, sɛnea wɔbɛhwɛ data a ɛretwa borders, sɛnea wɔbɛma mmuae wɔ tumi a big platforms aboaboa ano no ho, ne sɛnea wɔbɛsi domestic infrastructure. Da a ɛto so abien no kyerɛɛ nea ɛba bere a saa ambitions no du product scale so.
Strategy hia compute. Continental alliance hia systems a wobetumi ne wɔn ho adi nkitaho. Training hia jobs ne buyers. Kasa bi hia data a ɛdɔɔso ansa na atumi akɔ system mu. Medical tool hia clinical validation. Fraud-detection model hia bank a ɛpɛ sɛ ɛsɔ no hwɛ. Automation hia gyinaesi wɔ bere a onipa hia sɛ ɔba mu. Prediction hia institution a etumi yɛ biribi wɔ akyi.
Accra annya saa dependencies no ano aduru wɔ nnansa abien mu. Nanso ɛyɛɛ ade a ɛba fam kakra na ebia mfaso wɔ so kɛse: ɛmaa yɛhuu wɔn nyinaa bere koro.
Saa second edition no balance no betumi afei de criterion a organizers no ankasa de wiee summit no no so asusuw. Wɔ September 2027 no, ɛrenyɛ sɛ yɛbɛkae nea wɔkae wɔ saa dan no mu nko ara. Ade a ɛho hia ne nea etumi fii dan no mu baa abɔnten.
Fibea ahorow
- Pan African AI & Innovation Summit. PAAIS 2026. https://panafricanaisummit.com/
- Ghana News Agency. Benjamin Adamafio Commey. “Government to regulate AI risks without stifling innovation”, 22 September 2026. https://gna.org.gh/2026/09/government-to-regulate-ai-risks-without-stifling-innovation/
- Ghana News Agency. Benjamin Adamafio Commey. “Data Protection boss calls for connected regulators to tackle big tech power”, 23 September 2026. https://gna.org.gh/2026/09/data-protection-boss-calls-for-connected-regulators-to-tackle-big-tech-power/
- Smart Africa. “The Smart Africa’s Board Unveils the inaugural Africa AI Council to Lead the Continent’s AI Transformation”, 17 November 2025. https://smartafrica.org/the-smart-africas-board-unveils-the-inaugural-africa-ai-council-to-lead-the-continents-ai-transformation/
- Africa Declaration on Artificial Intelligence. Global AI Summit on Africa, Kigali, April 2025. https://aiexpoafrica.com/africa-declaration-on-artificial-intelligence/
- Carnegie Endowment for International Peace. “Understanding Africa’s AI Governance Landscape: Insights From Policy Practice and Dialogue”, September 2025. https://carnegieendowment.org/posts/2025/09/understanding-africas-ai-governance-landscape-insights-from-policy-practice-and-dialogue
- Digital Youth Village & Centre for Digital Youth Development, University of Ghana. “Prof. Olivia A. T. Frimpong Kwapong”. https://www.dyv-cdyd.ug.edu.gh/directors-2/prof-olivia-a-t-frimpong-kwapong-phd
- Pan African AI & Innovation Summit. “Ayo Jones”. https://panafricanaisummit.com/ayo
- Stars From All Nations. “About SFAN”. https://sfanonline.org/about
- Google. James Manyika. “AI for everyone in every language”, 15 September 2026. https://blog.google/innovation-and-ai/technology/ai/ai-for-every-language/
- Viamo. Favour Odumo. “Viamo and Google Partner to Bring AI Over a Phone Call”, 23 September 2026. https://viamo.io/viamo-platform/viamo-and-google-partner-to-bring-ai-over-a-phone-call/
- Citi Newsroom. “Viamo launches 231 Voice Platform in Ghana, expanding inclusive offline AI access”, 9 September 2026. https://www.citinewsroom.com/2026/09/viamo-launches-231-voice-platform-in-ghana-expanding-inclusive-offline-ai-access/
- GSMA. Lisa Chassin and James Karanja. “Agronomic advisory enhanced by AI: Insights from Farmerline”, 26 May 2025, modified 19 March 2026. https://www.gsma.com/solutions-and-impact/connectivity-for-good/mobile-for-development/programme/agritech/agronomic-advisory-enhanced-by-ai-insights-from-farmerline/
- Farmerline Group. “Introducing Darli AI: A New Platform for Farmers”, 2025. https://www.linkedin.com/posts/farmerline_darliai-farmerline-agtech-activity-7378358118747111424-bZfk
- Darli AI. “Your AI Farming Assistant — Speak, Learn, & Grow”. https://darli.ai/
- Kwame Nkrumah University of Science and Technology, Department of Computer Science. “Husker AI: KNUST Students’ Innovation Transforms Cocoa Waste into Economic Opportunity”, 12 September 2026. https://cs.knust.edu.gh/node/132
- Pan African AI & Innovation Summit. “Dr. Lobna Jeribi”. https://panafricanaisummit.com/lobna