Cortéswan Pizarrowan: atipay, tanatopolítica hinaspa imperio yuyariy. Abya Yalamanta kunan España kama

Cortéswan Pizarrowanpa atipay, colonial tanatopolítica hinaspa kunan España ukhupi imperio yuyariymanta qillqa.

·Martín González Senosiain

Tikraymanta willay: kay qillqa quechua sureño normalizado nisqapi tikrasqa kachkan. Historia, kamachiy hinaspa yachay-pacha ukhupi mana huklla, allin takyachisqa quechua sutiyuq rimaykuna —tanatopolítica, necropolítica, Requerimiento, mita, encomienda, Hispanidad hina— kikillanmi cursivapi saqisqa kanku, ñawpaq kutipi quechuapi sut’inchasqa.

Qallariy. Atipaqkunapa kutimuynin

2026 watapi, julio killapi, España suyupi qharikuna futbol Mundialta atiparuspa raymichakuypi, Hernán Cortéswan Francisco Pizarrowan mana suyashqa hina huk chiqanpi kutimunkutaq: kallikunapi qapariykunapi, runakunapa rimayninkunapi, radiopi hinaspa televisiónpi rimanakuykunapi sutinkuta España hatun kayninpa unancha hina apamurqanku. Kay qillqata qallarichiq rikuykunapi wayna qharikuna aswan rikurirqanku. Chayqa manam sociología yachaypa representante muestranchu, nitaq “España waynakuna” huklla yuyayniyuq, huklla grupo kasqanta niyta atichiwanchu. Ichaqa huk ancha allin historia tapuyta churawanchik: imayna 1500 watakunapi Castilla atipaykunapa iskay hatun ruraqninkuna, pichqa pachak watamanta qhipamanpas, identidad, qhari kay hinaspa nación atipaypa allin unanchan hina llamk’achkanraq?

Kay tapuyqa yachaypa rikch’ayninta hukman tikran. Hernán Cortéswan Francisco Pizarrowan rurasqankuraykum importante kanku, ichaqa paykuna kikinkumanta ima qillqasqankurayku, ima qillqachisqankurayku, maqanakuy puriyninkuna ima política hinaspa economía sistemakunata wiñachiyta yanapasqankurayku, chaymanta qhipa miraykuna kawsayninkumanta wakin kaqllata akllaspa nación yuyariyman tikrasqankuraykupas.

Cortésqa kay runa-ñawpaqchayta casi pachallapi qallarin. Cartas de relación nisqakunataqa manam pichqa pachak wata qhipaman yachaqkunapaqchu qillqarqa, Carlos Vpaqmi. Atipaq runaqa rurasqankunata sut’inchanan, Diego Velázquezpa huchachayninkunata kutichinan, política riqsichiyta tarinan, hinaspa qallariypi mana chaniyuq hina rikukuq expediciónqa monarquíapaq ancha hatun servicio kasqanta rikuchinan karqa. Chayrayku Cartasqa ancha chaniyuq historia puquyninmi, ichaqa política ruwanakuy hinaspa kikinmanta héroe rikch’ay ruwaypasmi. Aracil Varón (2009) kay héroe literario ruwanata yacharqan: Cortésqa atipaypa ruraqninmi karqa, hinallataq “Cortéspa miton” ñawpaq ruwaqkunamanta hukninpas.

Cajamarcapi Pizarromanta ñawpaq yuyariypas chay kikinta rurarqan. Español tropapa yupaynin —Atahualpa hap’isqa chay riqsisqa p’unchawpi 168 runa— qhipaman casi mitológico ruwayta hap’irqa: pisillan europeo runakuna huk hatun imperiota tecnología, maqanakuypa atiynin, cultura utaq raza “aswan kayninwan” atipasqankuta rikuchinanpaq. Ichaqa Huáscarwan Atahualpawan sucesión maqanakuy, unquykuna, Tawantinsuyuman yaykusqa llaqtakunapa ukhu ch’iqtaynin, chaymanta musuq kamachiy wiñananpaq indígena alianza nisqakuna kutichisqa kaptin, 168 nisqa yupayqa manaña atipayta sut’inchanchu.

Chaymi kay ensayopa ñawpaq yuyaynin: Cortéswan Pizarrowan ancha allin llamk’aq política-maqanakuypa atipay empresariokunam karqanku; qullqi, sociedadpi wichariy, reyta serviy hinaspa cristiano iñiyta mast’ariyta huk pachapi mask’arqanku. Ichaqa ruwasqankupa atikuyninqa runa llaqtakunapa kikin ruwananwan, ñawpa política ch’iqtayninkunawan, cultura chawpinchasqakunawan hinaspa unquy-pacha mana suyashqa ruwaykunawan mana t’aqakuy atina karqa; “sapallan hatun atipaq” nisqa willakuyqa tukuy chaykunata qhipaman chinkachirqa.

Iskay kaq yuyayqa qhipa ruwaykunamanta. Historiachaypiqa mana allinchu Cortésman utaq Pizarroman pichqa, iskay pachak wata qhipaman tukuy rurasqakunata kikinpa huchanta churay. Pizarroqa Potosí kolonial mineríapa hatun explotaciónnin qallariymanraq wañurqa, Cortéspas Nueva Españapa tukuy institucionninkunata manam ruwarqachu. Ichaqa maqanakuy puriyninkunaqa soberanía, impuesto, allpa hap’iy, obligasqa llamk’ay, evangelización hinaspa recurso hurquy sistemakuna unaypaq wiñananpaq ancha importante punkukunata kicharqanku.

Kay ruwaykunamanta wakinta yachaypaq kay qillqapi tanatopolítica nisqa concepto llamk’achisqa. Imarayku chayta akllanchik, qallariymantapacha sut’inchana. Achille Mbembe (2003)pa necropolítica nisqan aswan riqsisqa kachkan; chaywan soberanía imayna wakin runa huñukunata wañuyman ancha kichasqa pachakunapi churachkan chayta yuyayta atinchik. Ichaqa kaypi tanatopolítica nisqata Juan Carlos Sánchez-Antonio (2020)pa llamk’ayninta qatipaspa akllanchik, payqa América atipayta kikinmanta yacharispa kolonialismo, esclavización, capitalismo hinaspa racismo epistémico nisqakunata hukllawan t’inkichin. Iskaynin conceptokuna rimanakunku, mana kikinkuchu. Tanatopolítica nisqata kaypi llamk’achiyqa manam Cortésman, Pizarroman utaq Palacios Rubiosman chay sutita ñawpaqmantaraq churaychu —chayqa anacronismo kanman—, aswanqa kunan yachaypa instrumentonwan kayta tapuy: ima sistemakuna wakin kawsaykunata maqanakuy, esclavización, yarqay, mina, mercurio utaq runa ñawpaqpi castigo nisqaman churayta atichirqan, huk kawsaykunapaq chay hina ruway mana chaskina kaptin?

Kimsa kaq yuyayqa Edad Moderna nisqa pacha problemaqa Historia Contemporánea nisqa yachayman sut’ita apamun. 2026 watapi kutimuq Cortéswan Pizarrowan manam XVI pachamanta mana tikrasqa hamunkuchu. Paykunawan kunan pachawan chawpipi pichqa pachak wata kutin kutin yuyariy tikray kachkan. XIX pachak wataqa nación héroekunaman tikrarqa; España imperiopa sasachakuyninqa musuq niykunata yaparqa; franquismoqa atipay, catolicidad hinaspa Hispanidad nisqata kikinpa símbolo sistemanman yaykuchirqa; kunan redes socialesqa chay willakuykunapa puriyninpaq huk musuq material sistemata ruwarqan.

Chayrayku kay qillqapa munayninqa manam héroekunata demonio nisqawan tikray moral juzgamientochu. Aswan sasa, aswan allin ruwana: chay runakunaman kutichiy, héroe ruwayqa mana ch’aqwayniyuq admiray atinanpaq chinkachinan karqa chay tukuy imata.

Atipay, runa llaqtakunapa kikin ruwaynin hinaspa atipaqpa ruwasqa rikch’aynin

Tenochtitlan urmayqa héroe biografía huk maqanakuyta imayna pantachiyta atisqanmanta ancha sut’i rikch’ay. Miray miraypi Hernán Cortéswan pisillan español maqanakuqkunapa ancha hatun imperiota atipasqan hina willasqa karqa. Kay willakuyqa kunankamapas cultura atiyniyuqmi, casi perfecto héroe rikch’ayniyuq kasqanrayku: pisillan tropa, mana riqsisqa allpa, ancha sasa kaykuna, hinaspa mana atina hina rikukuq atipay.

Kunan historiografíaqa chay ruwasqa rikch’aypa achka partenkunata pakirunña. Restall (2003) Seven Myths of the Spanish Conquest nisqapi waranqa waranqa runa llaqtakunapa maqanakuqninkuna hinaspa política ruraqninkuna mana rikuchisqa kasqanta hatun problemaman tikrarqan; paykunawan mana kaptinqa europeo expedicionkuna mana hamut’ay atinachu. Tlaxcalteca, Totonaca hinaspa wakin huñukuna manam Castilla epopeyapi qhawasqa runakunallachu karqanku. Kikin política munayninkuraykum yaykurqanku. Mexica Triple Alianza nisqapa kamachiy, tributo, llaqtakunapa chiqninakuy, Cortés hamuchkanraq maqanakuykuna, tukuy chaymi sut’inchaypa huk parten.

Chayta riqsiyqa iskay rikch’ayta huk pachapi allichayta mañan. Ñawpaq kaqqa “mana runa hina aswan atiyniyuq atipaq”. Iskay kaqqa tukuy continente runa llaqtakuna huklla, hawka, pasivo hina rikch’ay. Mesoamérica llaqtakuna manam “México” sutiyuq nación kaspa hawa runa yaykuyninta suyachkarqankuchu. México Estado manaraq karqachu. Hinallataq continente entero identidad manam karqachu, Tlaxcalata qhipa naciónpa “traidoran” niyta atinapaq.

Kayqa Malintzinta hamut’anapaq ancha importante. Qhipaman “Malinche” sutiyuq traición unanchaman tikrasqa, ichaqa paypa kawsayninqa aswan sasa kaykunapi churaspa llamk’achina. Cortéswan kasqanpaq hamuchkanraq esclavizada karqa, hinaspa simi hinaspa cultura yachayninwan política rimanakuyta atichirqa. Rimaykunallatachu tikrarqan: política sistemakunata, munaykunata, alianza hinaspa manchakuykunatapas chawpincharqan. Pay mana kaptinqa atipay manam chay hinachu kanman karqa.

Paypa ruwanapa atiyninta riqsiyqa manam kawsayninta sumaqchaychu. Historia agenciaqa manam llapan libertadchu. Runakunaqa ancha mana kuska kaykunamanta akllanku.

Andespiqa chayman rikch’akuq ruwayta tarinchik. Pizarro Tawantinsuyuman chayarqan qhipallanpi ancha q’ala sucesión maqanakuy pasasqa kachkarqa; wakin llaqtakuna Inka kamachiyman hukniraq, iskay yuyayniyuq t’inkiyta apachkarqanku. Cajamarcapi Atahualpa hap’iyqa política ruwaypi ancha hatun atiyniyuq karqa, ichaqa sapallanqa manam “Perú atipay”chu karqa. Cañari, Huanca, Chachapoya hinaspa wakin llaqtakunapa historian kutichiyqa “España contra Inka” iskaylla nisqa mitota pakin.

Chayqa manam español atipayta Mexica utaq Inka kamachiywan ñit’isqa llaqtakunapa “kacharichiy”ninman tikranchu. Política alianzakunaqa atipay qhipaman ima pacha kanqa chaymanta garantíata manam apamunchu. Huk llaqta Cortéswan Tenochtitlan contra maqanakuyta chay pachapi allinpaq qhawaspa, qhipaman musuq kolonial ordenpas mana paypa munasqanta rurasqanta tarinman. Andespi chay kikillan. Chaymi runa llaqtakunapa agencia kutichiyqa historiaman mana yachasqa kayta kutichiy.

Abya Yala nisqapa llamk’achiynintapas sut’inchana. Kay suti Guna simimanta hamun, hinaspa kunan runa llaqtakunapa movimientosninkuna “América” sutipa rantinpi hap’irqanku. XX pachak watapi continente sutiman aswan takyachisqa, 1992 pichqa pachak wata raymi/qarqoy ch’iqtapi runa llaqtakunapa hatun kuyuriyninwan aswan política atiyniyuq tukurqa. Chayrayku kay qillqapi llamk’achiyninqa kunan política hinaspa epistemología akllaymi, manam ñawpa llaqtakuna llapanku chay sutiyuq kasqanku niychu. Abya Yala nispaqa continente historian Europa sutincharuptinraq qallarisqanta mana yuyachin; ichaqa ñawpaqpi mana kaq huklla comunidadta qhipamanta ruwanapaqpas manam llamk’achinachu.

Runa llaqtakunapa puquyninkuna importante kanku, imaraykuchus diferenciasninkuta rikuchinku. Códice Florentino nisqapa XII libronqa Nahua runakunapa atipay yuyariyninta waqaychan, Bernardino de Sahagúnwan Nahua principales, autores hinaspa artistas kuska ruwasqa complejo qillqapi (Sahagún, 1577; Digital Florentine Codex, 2023). Tlaxcala tradicionkunaqa wakin yuyariyta ruwanku, kikin ruwasqanta reqsichiq comunidadpa yuyariyninta. Andespi Felipe Guaman Poma de Ayala Nueva corónica y buen gobierno nisqapi kolonial orden contra ancha hatun qhawariyta kikin qillqay formasninkuwan ruwarqan.

Kay puquykunaqa manam kolonial pacha mana tupasqa ñawpa rimayman sut’i punkuchu. Kolonial condiciones ukhupi, tikraykunawan, alfabeto hinaspa qhawana conceptokunawan ruwasqa karqanku; chaykunatapas yachana. Ichaqa atipasqa llaqtakunata upalla objeto hina qhawayta saqichiwanchik.

Zheng Hewan tupachiyqa atipay mana ima hina mana kutichina kasqan tapuytapas apamun. Gavin Menziespa 1421: The Year China Discovered the World nisqanqa mana allin historiografía alternativaqa kanchu: Ming flotakuna pachata muyuruspa América chayasqanku nisqanpa ancha hatun tesispaq mana suficiente prueba kachkanchu. Finlay (2004) qillqa puquy hinaspa método pantayninkunata sut’incharqan.

1405–1433 watakunapi Zheng Hepa expedicionninkunaqa chiqa karqanku. Ming dinastiapa ancha hatun qochapi puriyninkuna karqanku, atiynin rikuchiy, tributo diplomacia hinaspa comercio mask’aspa. Ichaqa manam llapanta hawka puriynin hina sumaqchaychu: fuerza hinaspa coerciónpas ruwarqanku. Historiachaypi interesante diferencia huk kaqmi. Qochata karuman puriy atiyniyuq kayqa manam chiqap territoriota kolonizayta munanchu. Ming proyecto Índico qochapiqa América virreinato, encomienda, plantación utaq Potosí hina institucionkunata mana ruwarqachu. Qocha mast’ariy sapallanqa política mast’ariypa formanta mana qhawachinchu.

Kurkukuna, allpa hinaspa qhapaq kay: población pachakuy urmariymanta Potosí kama

Atipaypi wañuqkunamanta tapuyqa kay investigaciónpi aswan yupaychasqa hinaspa cuidado nisqa munan.

Koch, Brierley, Maslin hinaspa Lewis (2019) región estimacionkunata ancha mast’arispa qhawarqanku, hinaspa 1492 ñawpaq América poblaciónta aproximadamente 60,5 millón runa nispa churanku, ancha hatun incertidumbre intervaloyuq. Paykunapa reconstruccionninkuman hina 1600 wataman población urmayqa 90% chaylla karqan, chayqa 56 millón runa chaylla pisiyachiy.

Kayqa manam censo chu. Huk huñusqa estimaciónmi. Ñawpa contacto poblaciónmanta historiografía rimanakuypi Ángel Rosenblatpa aswan pisi estimacionninkumanta Henry Dobynspa aswan hatun yupayninkukama kachkan. Chayrayku Koch et al. yupayninqa hatun kaypa medida hina llamk’achina, manam wañuqkunapa exacto yupaynin hina.

Aswanpas “España 56 millón runata wañuchirqa” nispa mana tikranachu. Achka regionkunapi unquykuna wañuypa principal ruraqnin karqanku. Viruela, sarampión hinaspa Viejo Mundo unquykuna chay unquykunawan ñawpaq mana immunidad experiencia-yuq poblaciónman chayarqanku. Ichaqa biología sut’inchayqa kayta sapallan naturaleza desastre nisqaman mana tikranchu. Epidemiaqa sociedad ukhupi ruran. Maqanakuy, llaqtamanta qarquy, chakra waqlichiy, comunidad t’inkiy pakiy, yarqay utaq obligasqa llamk’aywan huk pachapi sasachisqa poblaciónqa mana chaykuna kaq población hina kutiriy atiyniyuqchu.

México casoqa región escala aswan sut’ita qhawachin. Acuña-Soto et al. (2002) 1519–1520 viruela epidemiamanta 5manta 8 millónkama wañuy estimarqanku, hinaspa 1545, 1576 cocoliztli hatun epidemianakuna Nueva Españapa aswan q’ala waqlichiq ruwayninkumanta kasqanta churanku. Ichaqa yupaykunata continente entero huklla contador segmenton hina mana yapachinachu: población basekuna tikranku, puquykuna mana tukusqachu, epidemiología ruraqkunapas yachaypi kachkanraq.

XXI pachak wata qallariypi wakin yachaykuna cocoliztli nisqapa ruraqnin extremado clima yanapasqa hemorragia fiebre kanman nispa churanku; qhipaman ADN antiguo qhawasqakuna 1545–1550 Teposcolula-Yucundaa epidemiawan t’inkisqa wañuqkunapi Salmonella enterica serovar Paratyphi C tarirqanku, ancha importante posible ruraq hina, manam continente entero brotepaq tukuyta sut’inchasqa hina (Vågene et al., 2018).

Exacto kayqa argumento tikran. Manam “huk unquy”chu karqa. Patógeno, clima, atipay hinaspa sociedad p’akiy huk pachapi kuskachasqa escenario karqa, regiónman pachaman hina hukniraq.

Kay hatun wañuyqa pachamama ecology nisqapipas rikurirqan. Koch et al. (2019) aproximadamente 55,8 millón hectárea ñawpaq llamk’achisqa allpa saqisqa kasqanta estimanku, sach’a hinaspa q’omer wiñay kutiyta atichispa aproximadamente 7,4 petagramo carbono hap’isqanta. Kayqa XVII pachak wata muyuriypi atmosfera CO₂ urmayta yachaypaq wakin factor.

Chaymi mana suyashqa huk iskay ñan rikurin. Wakin chiqanpi kolonizaciónqa runa pisiyachiyrayku sach’a kutimuyta rurarqan; huk chiqanpitaq ancha kallpawan musuq explotación formasninta qallarichirqa.

Azúcarqa kay iskay kaq ñanta qhawachin. Tenochtitlan atipasqa qhipaman Cortés kay investigaciónmanta mana chinkanchu. Cuernavacapi azúcar negocio interesta wiñachirqan, hinaspa Gisela von Wobeser (2004, 2019) hacienda ruwasqa, allpa hinaspa yaku aswan hap’isqa kasqanta yachanapaq qhawasqan proceso ukhupi rurarqan.

Plantaciónqa manam hawa llaqtamanta apamusqa yuralla chakrachu. Allpa, yaku, nina/ruphaq, molino, uywa, crédito, transporte hinaspa llamk’ayta munan. Chaymi azúcarpa ambiente historianqa sociedad historianpas. Caribe hinaspa continente wakin chiqanpi mast’ariyninqa África runakuna hinaspa afrodescendiente runakunapa esclavizaciónninwan ancha t’inkisqa tukurqa. Funes Monzote (2008) Cubapi azúcar mast’ariywan sach’a chinkaypa unay t’inkiyninta rikuchin, ichaqa chay tikrayqa distintas fasekunata purispa qhipa pachakunapi aswan kallpawan chayarqan.

Antiguapi Betty’s Hope arqueología yachayqa método cuidaronpaq allin yuyachiyta qun. Kimsa pachak wata azúcar monocultivoqa allpata ancha tikrarqan, ichaqa kunan degradación manam plantacionllapa huchanchu; qhipaman agricultura infraestructura saqisqa kasqanpas allpata mana takyachirqan. Chay sasa kayta riqsiyqa mana prueba-yuq “colonial erosión” yupayta ruwamanta aswan allin.

Pizarropa historian huk materialman apawanchik: metalman. Cajamarcapi Atahualpa hap’isqa qhipaman quri hinaspa qullqi ancha hatun tikrayta rurarqan. Andes pachapi política, ceremonia utaq religión chaniyuq imakuna rescatepaq huñusqa, chulluchisqa, hinaspa rakiy atina materialman tikrasqa karqanku.

Chulluchiyqa ancha hatun símbolo niyniyuq. Imaqa chinkan. Metalqa qhipan. Huk sapan pieza, kikin sociedad t’inkiyninkunapi kaq, yupay atina, rakiy atina, impuesto churay atina, apay atina huklla materialman tikran.

Pizarroqa kolonial Potosíta mana riqsirqachu. 1541 watapi wañurqa; Cerro Ricoqa 1545 watamanta español mineríapa hatun sistemanman yaykurqa. Ichaqa Potosíqa atipay kichasqan política ordenpa historianmi. Virrey Toledo 1573 watamanta kolonial mitata musuqmanta allichaspa, Andespa hatun regionninkunamanta comunidades mineríapaq llamk’ayta qunanpaq obligarqan. Cole (1985) 1573–1700 kay sistemapa tikrayninta ancha sut’ita qillqarqan, familias hinaspa comunidadespaq q’ala sasachiq servicio mana ruwanapaq runa llaqtakunapa ñankunatapas.

Kay punto Michael Taussigta imayna llamk’achiyta sut’inchan. Taussigqa Potosí población yupayninpa puquynin mana kanan. Paypa chaniqa hukninmi, ichaqa aswan interesante kanman. The Devil and Commodity Fetishism in South America nisqapi Taussig (1980) wakin llamk’aq poblaciónkuna allpa, llamk’ay hinaspa kawsay mercadería tukusqan economía t’inkiykunata imayna hamut’asqankuta yachan. Andes minakunapi Diablo utaq Tío nisqa rikch’ayqa manam superstición qhipasqallachu, aswanqa qhapaq kay comunidad reciprocidadmantapuni karuchasqa lógica hap’isqan producción t’inkiymanta cultura yuyaymi.

Economíaqa cosmologíayuqmi.

Minaqa toxicologíayuqpasmi.

Robinswan Haganwan (2012) 1574–1735 watakunapi Potosí llaqtapi aproximadamente 18.000 tonelada métrica qullqi ruwasqa kasqanta estimanku, mana qillqasqa producción yupayninwan kuska. 1736–1760paq wak 1.600 tonelada yapanku.

Ichaqa qullqipa llipipiq rikch’ayninta q’ala tikraq yupayqa mercuriomanta. Kikin autores 1574–1810 Potosí qullqi refinaciónpi aproximadamente 39.000 tonelada métrica mercurio vapor hina lluqsisqa kasqanta estimanku; Huancavelica mercurio producciónpitaq wak 17.000 tonelada. Historia qillqakunapi mercurio unquywan tupaq sut’inchaykuna kachkan (Robins & Hagan, 2012).

Qullqiqa Andesmanta lluqsiyta atirqan, ichaqa wakin dañoqa chaypi qhiparqan.

Chaypi tanatopolítica aswan sut’i tukuchkan. Huk kamachiq formal wañuy sentencia mana churaptinpas, wañuyman hukniraq kichasqa kay política kanmanmi. Huk sistemaqa llamk’aq kurkuta kawsachkanraq munanman, hinaspa huk pachapi wakin poblaciónpa riesgo, unquy hinaspa sayk’uynin, huk poblaciónpaq mana chaskina nivelpi kasqanta chaskinman.

Kay estructuraqa runa kurkukunata economía input nisqaman tikray ima niyta aswan sut’ita hamut’achiwanchik.

Hinallataq Potosíta kunan dólarman tikrayqa ancha cuidado ruwanata munasqanta rikuchin. 2026 agosto 13 p’unchaw COMEXpi troy ouncepaq 64,873 dólar cierreta referencia hina qhawaspa, Robinswan Haganpa 18.000 tonelada estimacionninqa metalllapa chani hina aproximadamente 37.500 millón dólar kanman; 1760 kama wak 1.600 toneladata yapaptinchikqa 40.000 millón dólar nisqamanta aswan hatun kanman (The Wall Street Journal, 2026).

Precio tikrayqa kay ejercicio contingente kasqanta utqaylla rikuchin. 2026 enero killapi qullqi huk ratulla 100 dólar/ounce nisqamanta wicharqan. Chay pachapi kikin cuenta ruwasqa kaptinqa “chani” decena waranqa millón aswan hatun kanman. Historia qullqinqa mana tikrarqachu; mercadollanchikmi tikrarqan.

Chayrayku “España 40.000 millón dólar suwarqan” niyta mana atinachu. XVII pachak wata rantiy atiyninta, Corona rentanta, contrabandota, Europa maqanakuy financiamiento, Asia kama qullqi puriyninta, mercuriota, comunidad p’akiyninta nitaq runa kawsayta mana tupunchu. Dólarman tikrayqa hatun kayta qhawanapaqmi; hinaspa chayllawan kolonialismota huk qullqi yupayman pisiyachiy mana atina kasqanta rikuchin.

Nuestra Señora de las Mercedes fragataqa kay yuyayta aswan kallpachin. Odyssey Marine Explorationwan juicio qhipaman kutichisqa huñuyqa España institucionninkupa catalogonman hina 212 quri moneda hinaspa 574.000manta aswan qullqi moneda kachkan (Instituto del Patrimonio Cultural de España, s. f.). “500 millón dólar” nisqa prensa hinaspa comerciopi purisqanqa numismática potencial chaninmanta estimaciónmi, manam España Estado institucionpa oficial tasacionninchu.

Juezpa resolucionnin huk dimensiónta yaparqan. 2011 septiembre killapi Estados Unidos Undécimo Circuito Tribunal de Apelacionesqa Mercedes España guerra buque kasqanta hinaspa buquewan cargawan soberanía inmunidadwan protegida kasqanta confirmarqan, Odysseypa salvamento mañakuyninmanta hinaspa judicial hap’iymanta. 2012 watapi Estados Unidos Corte Supremaqa suspensión mañakuykunata chinkachirqa, qhipamanta revisión mañakuynintapas mana chaskirqachu; chaymanta cargaqa Españaman kutichisqa (Odyssey Marine Exploration, Inc. v. The Unidentified Shipwrecked Vessel, 2011, 2012). Chay juicioqa ñawpa guerra buquekunapa soberanía inmunidadninta kallpacharqan, hinaspa kunan pachapi kolonial peciota mercaderíaman tikraypas soberanía, patrimonio hinaspa jurisdicción ch’aqwaykunapi kasqanta rikuchirqa.

Chay diferenciaqa allin yachana. Huk moneda metal, numismática, arqueología, documento hinaspa patrimonio chaninkunayuq kanman.

Historiaqa manam lingotechu.

Kamachiy, religión hinaspa tanatopolítica: Requerimiento

Atipayqa soldadokunallata manam munarqachu. Imarayku chayraq chayaq runakuna mana paykunata riqsisqa llaqtakunata kamachiyta derecho-yuq kanku, chaymanta huk sut’inchayta ruwanan karqa.

Junta de Burgos nisqapi rimanakuykunamanta huk ancha sut’i instrumento lluqsirqan: Requerimiento, Juan López de Palacios Rubios formal ruwasqan, 1513 watamanta llamk’achisqa. Kay qillqapa lógicaqa violencia allinchasqa rikch’ayta qunapaq huk kamachiy tecnología hina casi q’ala rikuchin.

Kay qhipapi churakusqanqa ñawirina completo normalizado tikraymi, Hanke (1959) mast’arisqan tradiciónmanta hinaspa Corpus Hispanorum de Pace nisqapi qillqasqa variantkunawan tupachiy atina. Manam huk sapan manuscritopa diplomática ediciónninchu.

Editorial willay: qillqa tradiciónpi variantkuna kachkan, Fernando sutichaq titulonmantapas. Chayrayku wakin modernizado versionkunapi “Rey de España” nisqata 1513 watapi Iberia monarquíakunapa kamachiy estructuranman mana cuidadochu apayta mana atinachu.

REQUERIMIENTO

Ancha hatun, ancha atiyniyuq, ancha católico Iglesia amachaq, sapa kuti atipaq, mana hayk’aq atipasqa hatun Rey don Fernando V de España, iskay Sicilia, Jerusalén, Mar Océano islakuna hinaspa Tierra Firme, hukkunapas, “barbaro” runakunata hap’iq; hinallataq ancha hatun, ancha atiyniyuq Reina Doña Juana, paypa ancha munasqa ususin, ñuqanchikpa kamachiqninchikpa sutimpi, ñuqa [capitánpa sutin], paykunapa kamachisqan, willakuqnin hinaspa capitánnin, imayna atisqayman hina qankunaman willaykuykichik hinaspa yachachiykichik:

Huklla, wiñay Señor Diosqa hanaq pachata hinaspa kay pachata ruwarqan, huk qharita hinaspa huk warmita ruwarqan; chaykunamanta ñuqanchik, qankuna hinaspa pachapi llapa runakuna mirasqa kanku, hinallataq ñuqanchikmanta qhipaman hamuqkunapas. Pichqa waranqa watamanta aswan pachakuna pasaruspa achka miray karqanrayku, wakin runakuna huk ñanta, wakin huk ñanta rinankunam karqa, achka reyno hinaspa provincia nisqakunapi rakikunankum karqa, hukllapi mana kawsay atisqankurayku.

Kay llapa runakunamanta Señor Diosqa San Pedro sutiyuq huk runaman cargo qarqan, pachapi llapa runakunapa señor hinaspa superior kananpaq, llapanku payta kasunanpaq, maypiña runakuna kawsachkaptin, ima ley, secta utaq iñiyta hap’ichkaptinpas llapa runa miraypa uma kananpaq; llapa pachata paypa señorío hinaspa jurisdicciónninman qarqan. Romapi tiyarinanpaq kamachirqan, pachata kamachinapaq aswan allin chiqan kasqanrayku, ichaqa pachapa ima chiqanpipas tiyarinanpaq, runakunata juzgay hinaspa kamachiy atinanpaqpas permiso qarqan: cristiano, moro, judío, gentil hinaspa ima wakin secta utaq iñiy runakunapas. Payta Papa nispa sutincharqanku, admirado, hatun yaya hinaspa waqaychaq niyniyuq, llapa runakunapa yayan hinaspa kamachiqnin kasqanrayku. Chay pachapi kawsakuq runakuna San Pedrota kasurqanku, pachapa rey, señor hinaspa superiornin hina hap’irqanku; qhipaman pontificado nisqaman akllasqa llapa runakunatapas chay hinallataq hap’irqanku; chayqa kunankama hamusqa, pacha tukukunankamapas chay hinallataq kanqa.

Ñawpaq pontíficekunamanta huknin, chay silla hinaspa dignidadman qhipa yaykuspa, pachapa señor hina, Mar Océanopi kay islakunata hinaspa tierra firme nisqata, ukhupi llapa imayuqta, ñawpaq nisqa España Reykunaman, ñuqanchikpa señorninchikkunaman, donación hina qarqan, qillqasqa documentokunapi chaymanta kachkan; munaspaykichik qhawayta atinkichik. Chay donaciónrayku Sus Altezas kay islakunapa hinaspa tierra firmepa reykuna, señorkuna kanku; chay hina reykuna, señorkuna kaspa, kay willayta chaskisqa wakin islakuna, casi llapankupas, Sus Altezas nisqata chaskirqanku, kasurqanku, servirqanku, kunankamapas runa kamachisqa hina servichkanku. Mana ch’iqnispa, mana kutichispa, mana suyaspalla, kay ñawpaq nisqata yacharuspanku kasurqanku, hinaspa Sus Altezas kachamusqan religioso qharikunata chaskirqanku, ñuqanchikpa santa fe nisqanta willanankupaq hinaspa yachachinankupaq. Llapanku kikin munayninkumanta, mana premio nitaq condiciónwan, cristiano tukurqanku hinaspa kunankamapas kanku; Sus Altezas kusisqa, allin sunquwan chaskirqanku, wakin súbdito hinaspa vasallokunata hina tratarinanpaq kamachirqanku. Qankunapas chayllata ruwanaykichik.

Chayrayku, imayna atisqayman hina, qankunata mañakuykichik hinaspa requiero nispa kamachiykichik, kay nisqayta allinta hamut’anaykichik, chayta hamut’ay hinaspa yuyaymanaypaq justo pacha hap’inaykichik; Iglesiata llapa pachapa señora hinaspa superiornin hina riqsinaykichik, Papa sutiyuq sumo pontíficeta Iglesiapa sutimpi riqsinaykichik, Sus Altezas nisqatapas paypa rantinpi kay islakuna hinaspa tierra firmepa superior, señor hinaspa reykuna hina, chay donaciónrayku; kay religioso yayakunata kay ñawpaq nisqata sut’inchanankupaq hinaspa willanankupaq qhawariy hinaspa permiso qunaykichik.

Chay hina ruwaspaykichikqa allinta ruwankichik, ruwanaykichikta ruwankichik; Sus Altezas, ñuqapas paykunapa sutimpi, tukuy munay hinaspa caridadwan qankunata chaskisunkichik, warmiykichikta, churiykichikta, imaykichikta libre saqisunkichik, mana servidumbrewan, chaykunawan hinaspa qankuna kikiykichikwan munasqaykichikta libre ruwanaykichikpaq. Mana obligasunkichik cristiano tukunaykichikpaq, qankuna kiki chiqapta yacharuspalla santa fe católicaman tikray munaptinchik, wakin islakunapa casi llapa runakuna ruwasqanku hina. Chaymantapas Su Alteza achka privilegio, exención hinaspa mercedkunata qusunkichik.

Mana chayta ruwaspaykichik, utaq mana allin yuyaywan unaychaspaykichikqa, qankunaman yachachiykichik: Dios yanapakuyninwan kallpawan qankuna contra yaykusaq, ima ñanpi atisqayman hina maqanakusaq, Iglesiapa hinaspa Sus Altezaspa yugo hinaspa kasuyninman qankunata churasaq; qankunata, warmiykichikta, churiykichikta hap’isaq, esclavo tukuchisaq, chay hina rantisaq hinaspa Su Alteza kamachisqanman hina ruwasaq; imaykichikta hap’isaq, mana kasuq, señorninta mana chaskiq, kutichiq vasallokuna hina tukuy atisqay daño hinaspa mana allin ruwaykunata ruwasaq. Hinaspa kayta protesto nispa sut’inchani: chaymanta hamuq wañuykuna hinaspa dañokuna qankunapa huchaykichik kanqa, manam Su Altezapa, ñuqapa nitaq kay ñuqawan hamuq caballerokunapachu. Imayna qankunaman kayta nisqayta hinaspa requierisqayta testimonio kananpaq, kaypi kaq escribanoman signado qillqata mañani, kaypi kaqkunatapas testigo kanankupaq mañani.

Kay qillqaqa ancha importante, imaraykuchus legitimaciónpa tukuy mekanismonta qhawachin. Ñawpaqta cristianismo nisqapi sayasqa universal historiata ruwan. Chaymanta San Pedroman hinaspa papadoman universal jurisdicciónta qun. Chay qhipaman chay jurisdicción monarquíaman territorio atiyninta apay atisqanta nin. Chayllamantaña willasqa runakunaman “akllay” hina rikuchin: kasuy utaq maqanakuy, allpa-imakuna chinkachiy hinaspa esclavización chaskiy.

Aswan sut’i nisqanqa qhipa rimaypi: hamuq wañuykuna hinaspa dañokuna chayta chaskiqkunapa kikin huchan kanqa.

Kaypi tanatopolítica ancha sut’i rikurin. Qillqaqa violencia ruwanallata manam permiso qunchu: wañuy moral responsabilidadta ñawpaqmantaraq rakirun. Atiyqa “wañuchiyta atini” nin, hinallataq víctima kikin wañuyninpa ruraqnin hina tikran.

Chayqa manam Requerimiento tukuy campaña nisqapi kikin hinalla llamk’achisqa karqan niychu. Ichaqa violencia allin hinaspa justo hina rikuchikunapaq kamachiy tecnología munasqanta rikuchin.

Huk importantetaq: XVI pachak watapi manam “llapanku chay hinalla yuyarqanku”chu.

Antonio de Montesinosqa La Españolapi 1511 watapi riqsisqa sermonta rimanña karqa, Cortéspa expedicionninmanta ñawpaq, Cajamarcamanta iskay chunka wata ñawpaq. Bartolomé de las Casas qhipaman willasqan versiónqa imayna derecho nisqawan runa llaqtakunata ancha qhuru servidumbrepi hap’isqa kanku, chayta tapun.

Montesinospa sermonwan 1513 Requerimiento chawpipi Coronaqa regulaciónwanpas kutichirqa. 1512 Leyes de Burgos nisqakuna Europa modernapa ñawpaq kolonial código karqanku, hinaspa América atipaqkunawan atipasqa poblaciónpa llamk’ay t’inkiyninta generalman qillqaspa kamachiq ñawpaq cuerpo. Wakin abusokunata pisiyachinanpaq kamachiykunata apamurqa, ichaqa encomiendata takyachirqa, obligasqa llamk’ay hinaspa forzada aculturación programata mast’arirqa (Pizarro Zelaya, 2013). Chaymi moral criticqa sistema mana chinkachirqachu; institucionpa kutichiyninqa kamachiywan allicharqa hinaspa Coronapa legitimidadninwan kuskachayta mask’arqa.

Las Casasqa kikinpa contradicciónninkurayku aswan interesante. Ñawpaqta kolonial sistemapi participarqa, encomendero karqa, huk pachapi runa llaqtakunapa llamk’ayninpa rantinpi África runakunata esclavizada apamuyta proponerqa, qhipaman chay posiciónta saqirqa. Brevísima relación de la destrucción de las Indias nisqapas manam kunan estadística hina llamk’achinachu. Política hinaspa ch’aqwa qillqami. Yupayninkuna huk puquykunawan tupachina. Ichaqa kay qillqapa kawsaynin kikillan “violencia kunan valorwanraq rikurin” nisqa yuyayta pakin.

Francisco de Vitoriaqa kamachiy teoríaman rimanakuyta aparqan. De Indis nisqapi mana cristiano iñiy runa llaqtakunapa bienesninkumanta dominio chinkachisqanta mana chaskirqachu, hinaspa Papa simplella temporal soberaníata apay atiyninta tapurqan. Ichaqa Vitoriaqa kunan autodeterminación amachaqman mana tikranachu. Ius communicationis hinaspa wakin tituloninkuna europeo presencia hinaspa intervenciónpaq musuq justificación ñankunata kichayta atirqanku.

Montesinos, Las Casas hinaspa Vitoriapa chani kaypi kachkan: kunan apologíapa huk pakakuy ñanta pakinku: kolonial violenciaqa kikin ruway pachan ukhupipuni ch’aqway atina karqa.

Iglesia católicaqa kaypi ancha sasa estructura posisiompi kachkan. Evangelización hinaspa cultura disciplinaq ruraqninmi karqa, Patronato Real nisqawan Coronaman ancha t’inkisqa. Hinallataq kolonial dominio contra wakin ancha importante kritikakunata kikin ukhupi paqarichirqan.

Ichaqa atiyninqa manam espiritualllachu. Iglesiaqa hatun allpa-imayuq tukurqa, bienes, diezmo hinaspa rentakunata kamachirqan, capellanía, convento hinaspa wakin fundacionkunawan crédito circuitokunapi participarqan. Economía dimensiónta yachayqa importante, imaraykuchus Iglesiaqa kolonial poderpa hawapi sayaq teología rimayllachu mana karqachu; chay pachapa material estructurankunapa partenmi karqa.

Chayrayku “Iglesia evangelizarqan” utaq “wakin religioso runakuna runa llaqtakunata amacharqanku” niyllaqa mana alcanza. Institucion ukhupi atiynin, propiedad, jurisdicción hinaspa ch’aqwaykunata yachana.

Túpac Amarumanta kunan atipaq runapa ruwasqa rikch’ayninkama

Atipayqa Tenochtitlanpi nitaq Cajamarcapi manam tukurqachu. Castilla ocupaciónqa institucionkunata ruwarqan, chaykuna pachak watakunapi kutin kutin tikrarqanku. 1780–1781 watakunapi José Gabriel Condorcanqui, Túpac Amaru II, hinaspa Micaela Bastidas umalliq hatun hatariyqa kay unay pachapi puriyninta qhawachiwanchik, mana tukuy pacha kikillan hina yuyaspa.

Micaela Bastidasqa kaypi umalliq hinaspa estrategia ruwaq hina rikurinan, manam “Túpac Amarupa warmin” nisqallachu. Historiografíaqa organización, runa huñuy, rimanakuy hinaspa decisión ruwaypi atiyninta rikuchin. 1781 mayo 18 p’unchawpi wañuchiykuna política espectáculo hina ruwasqa karqanku.

Micaelawan Túpac Amaruwan churin Hipólitopa hinaspa asuykunapa wañuyninta qhawarqanku. Micaela Bastidaspa sentencianqa wañuchiy ñawpaq siminta kuchunanpaq kamachirqan. Garrotewan wañuchisqa kasqan ancha qhuru karqa. Chaymanta Túpac Amaru. Tawa caballowan maki chakinkunata t’aqayta probarqanku. Mana atirqankuchu. Chaymanta wañuchisqa karqa, kurkunta qhipaman t’aqarqanku. Hatariyta umalliqkunapa kurku partenkunata achka llaqtakunaman apachirqanku yuyachiy-mancharichiy kananpaq. Qillqakuna Túpac Amarupa umanta Tintapi, huk makin Tungasucapi, wakin restonkunata Carabaya, Livitaca hinaspa Santa Rosapi churakusqanta rikuchinku; Micaela Bastidaspa kurku partenkunapas hatariq territoriopa wakin chiqanpi qhawachisqa karqanku. Walker (2014) 1781 mayo tukuykama iskayninpa restonkunapas Tinta, Tungasuca hinaspa Pampamarca hina chiqanpi runa ñawpaqpi qhawachisqa kasqanta rikuchin. Chaymi cadáverqa soberaníapa mapa tukurqa: maypichus kamachiy ch’aqwasqa karqa, chaypim ch’aqwaypa qhipa ruwaynin rikurinan karqa.

“kawsachkaptin t’aqasqa” nisqa leyendawan documento rikuchisqan secuenciapa diferenciaqa violencia mana pisiyachinchu. Aswan historiachayninta sut’inchan. Kurkuta willakuy instrumentoman yuyaywan tikrarqanku.

Wañuchiyqa kawsay tukuruptin mana tukunanchu karqa.

Cadáverqa kamachiyta qatinan karqa.

Tanatopolítica nisqapa aswan sut’i rikch’ayninta tarina sasa: wañuy territorio yachachiy-mancharichiyman tikrasqa.

Kay hatariyqa Cajamarcamanta casi iskay pachak wata kuskanmanta aswan qhipaman karqa. Chayllawanmi “atipay” huk miraypi tukusqa evento mana kasqanta rikuchin.

Ichaqa chay pachallapi huk proceso qallarisqa kachkarqa: atipaq runa nación personajeman tikray.

Francoqa héroe Cortésta manam ruwarqachu. Ñawpaqmantaraq allin yuyariy ruwasqa karqa. Soriano Muñoz (2019) kolonial pacha tukuchaypi Borbón militar cultura históricapi Cortéspa presencia yacharqan. Escribano Roca (2022) XIX pachak watapi España romanticismo nacionalistapa política kulturankuna México atipayta imayna wakin wakin ruwanapaq repertorio hina hap’isqankuta rikuchin.

Kay pacha kunan problemata hamut’anapaq ancha importante. Atipaq runaqa nación carácter modelo hina llamk’ayta qallarin: mana manchakuy, iniciativa, honor, qhapaq kayta atipaywan taripay, militar aswan kay, hinaspa ancha sut’ita qhari kallpa/virilidad.

Chay Cortésta wakin política culturakuna hap’iyta atinku, imaraykuchus mitoq rikch’ayninqa ancha kutichiy atina. XVI pachak wata ideologíata tukuywan kutichiy manam munanchu atipaqta admiraypaq. Wakin atributo akllayllam suficiente.

Qhipa imperio crisis, aswan 1898 muyuriypi, huk qatapata yaparqan. España qhipa hatun koloniasninkunata chinkachispa decadencia, regeneración hinaspa chinkasqa hatun kaymanta sapa kutin yuyaymanayta qallarirqan. Imperio territoriopi chinkayta atirqan, ichaqa yuyariypi aswan llasayniyuq tukurqan.

Kay proceso franquismopaq allpata wakichirqan.

Dictaduraqa atipaypa ñawpaqmantaraq ancha tikrasqa rikch’ayninta chaskirqan, hinaspa kikin Hispanidad yuyayninman churaykurqan. Imperio, catolicidad, simi hinaspa historia misión huklla España “esencia”pa partenkuna hina rikuchiyta atirqanku.

Kay ruwayqa ancha akllayta munarqan.

Atipayqa qhiparqan.

Runa llaqtakunapa alianzan chinkarqan.

Atipaq runaqa qhiparqan.

Malintzin chinkarqan.

Evangelizaciónqa qhiparqan.

Requerimiento chinkarqan.

Qullqiqa qhiparqan.

Mercurio chinkarqan.

Potosí “qhapaq kay” hina qhiparqan.

Mita chinkarqan.

Héroe yuyariyqa chay hinam llamk’an.

Tukuy eventota llulla ruwanan mana munanchu.

Ima eventokuna yuyarisqa kanan, chayllata kamachinanmi suficiente.

Kay yuyaywan España Guerra t’inkiyninqa ancha cuidado sut’inchana. Cortésqa 1936 mana ruwarqachu. Pizarropas mana. América atipayqa tawa pachak wata qhipaman golpe militar nisqata mecánicamente mana paqarichinchu.

Ichaqa historia imperialismowan España Guerra chawpipi aswan asuy, documento kallpayuq kolonial puente kachkan: Marruecos.

Balfour (2002) hinaspa Balfourwan La Portewan (2000) Rifpi español maqanakuykuna wakin militar culturakunata paqarichisqanta rikuchinku; Marruecos maqanakuy qhipa pachapi autoritarismo, política intervencionismo hinaspa patriotismo mitoyuq africanista cultura aswan atiyniyuq tukurqan. 1936 militar rebeliónpa hatun ruraqninkuna chay pachapi wiñarqanku.

Kayqa manam metáforallachu. Ejército de Áfricaqa chiqap kolonial ejército karqa. Wright (2020) España Guerra pachapi franquista ejercitopi 78.504 Marruecos runakuna maqanakusqanta estiman; Centro Documental de la Memoria Históricaqa wakin historiografía cuentakunamanta approximately 62.000–85.000 nisqa aswan hatun rangota qun. Chayrayku huk exacto yupayqa documento hinaspa historiografía rango ukhupi estimación hina ñawirina, manam tukusqa censo hina (Ministerio de Cultura, s. f.).

Kay runakunata “qhuru mercenario” nisqallaman mana pisiyachinachu, España península centro willakuypi. Kolonizasqa sociedadmanta hamurqanku, achkanku wakcha kay, presión hinaspa material necesidad ukhupi yaykurqanku. Propaganda paykunata iskay uya hina llamk’achirqan: rebelde bando héroe aliado hina hatunchasqa, hinallataq raza hinaspa seksualizado imagenninwan rikuchisqa. Madariaga (2015) paykunapa yaykuynin penínsulapi unay kolonial “moro” rikch’ayta imayna kutichisqanta hinaspa musuqmanta ruwasqanta rikuchin. Kay iskay uya yuyachiwanchik kolonialismoqa manam metrópoli-kolonia geografía t’inkiynillachu; jerarquía sistemam, kikin penínsulaman apaspa musuqmanta ruwakuy atina.

1936 agosto Badajozqa kay atipay hinaspa ocupación ruwanakuna ancha qhuru kasqanta qhawachin, mana Rif–Península mecánico transferencia nisqata churayta munaspapas. Alonso Ibarra (2023) llaqta hap’iyninta rebelde atipay, ocupación hinaspa castigo dinamikanpa paradigma hina yachan: wañuchiykuna waranqa waranqa víctima chayarqan, saqueo hinaspa wakin violenciakunawan kuska. Kay casoqa kolonial experiencia centro kaq ejercitopi violencia repertorionkuna imayna purisqanta yachayta atichin, ichaqa Badajozpa sapa ruwayninqa Rifmanta “directamente apamusqa técnica” kasqanta sapallan mana pruebanachu.

Chaymi allin sayachina continuidad kay hina:

imperio yuyariykuna + kolonial militar cultura + Marruecos experiencia + africanismo + Ejército de África + golpe militar + qhipa franquismo Hispanidadta musuqmanta hap’iy.

Manam recta ñanchu.

Genealogíam.

Chay genealogíaqa kunankamapas mana wisq’asqa pasado-man chayan.

Naciones Unidaspa Comité de Derechos Humanos 2020 octubre 28 p’unchawpi chaskisqan —2021 watapi documento hina mast’arisqa— decisiónpi Audiencia Nacionalpa Juzgado Central de Instrucción n.º 5 ruwasqan estimaciónta kutichin: España Guerra hinaspa qhipa dictadura pachapi “114.226manta pisi mana” desaparición forzada víctimakuna (United Nations Human Rights Committee, 2021, párr. 2.2). Manam oficial tukusqa censochu. “Al menos” nisqa rimay kikillan, hinallataq kunankamapas exhumación, investigación hinaspa identidad mask’ay qatisqa kasqan, yupay kichasqa kasqanmi historia hinaspa democracia problemapa parten. Fosa nisqakuna kachkanraq, familianakuna wañuchisqa asuykunapa maypi kasqanta mana yachankuraq. Yupayqa manam tukuchaychu, aswanqa verdad, identidad hinaspa yuyariy llamk’ay mana tukusqanta yuyachiq.

Ley 20/2022, Memoria Democrática nisqaqa verdad derecho sut’ita riqsin, hinaspa guerra hinaspa dictadura pachapi chinkasqa runakunata mask’aypaq poder público nisqakunaman responsabilidadta qun.

Kay realidadqa franquismo nostalgia moral problemata tikran.

Tapuyqa manam Franco alabaq sapa rimay delito kanan tiyanmi nischu.

Democraciaqa manam Código Penalpi tukunchu.

España suyupi kunanpas kawsanku familian wañuchisqa, chinkachisqa utaq mana riqsisqa fosakunapi p’ampasqa runakunapa asuyninkuna. Dictadura alabayqa chay runakunapa ñawpaqpin ruwakun. Daño ruway atiyninqa manam juez castigayta atisqanllamanta dependichu.

Chaymi democracia reparación marcota aswan ukhuman criticayta atinchik. Huk kamachiy sistemaqa víctimakunata tariy hinaspa hurquy derecho riqsiyta atin, hinallataq chay violenciakunata ruwasqan régimenta público pachapi normalizay contra ancha pisi protección quyta atin.

Chayqa manam necesariamente kamachiy contradicciónchu.

Ichaqa democracia pisi kay kanman.

2026 watapi atipaq runa: qhari kay, llulla willakuy hinaspa atención economía

Chaymi kay ensayopa qallarisqan chiqanman kutinchik: wayna qharikuna Cortésta hinaspa Pizarrota qaparispa utaq hatunchaspa.

Kaq yachayqa exacto kayta mañan. Manam España waynakuna llapanku huklla derecha ñanman riyta qallarirqankuchu, nitaq qhari kayqa automáticamenta huk política akllayman apanchu. Ichaqa qhipa yachaykuna wakin wayna qhari huñukunapi sut’i fenomenokunata tarinku.

León-Ranero hinaspa Cheddadi El Haddad (2024) Vox hinaspa Partido Popular chawpipi wayna voto imakunawan t’aqakusqanta yachankuna. Pérez Gallo (2025), Zaragoza llaqtapi social exclusión ukhupi wayna qharikunata cualitativamenta yachaspa, precario kawsayta, institucionkunamanta pisiyachisqa yuyayta hinaspa estatus chinkachiyta Voxman asuy yuyaykunawan t’inkin. Tarikusqankupi feminismo “cultura awqa” hina ruwasqa, qharikuna kikinkupura huñunakuy, hinaspa votoqa qhari resistencia simbólica performance hina hamut’asqa kachkan. Ranea-Triviño hinaspa Brandariz Portela (2025) derecha radical, antifeminista agenda hinaspa hegemonía qhari kay performanceninkunapa t’inkiynintapas yachanku.

Kay marco-man filósofa María Ávila Bravo-Villasantepa llamk’ayninta yapanapas allin. «Radicalización violenta y misoginia extrema» (2023) nisqapi Ávila manosfera, aswan incelosphere nisqata, antifeminismo, qhari kay crisis hinaspa cultura reacciónpa unay genealogíanpi churan, afectivo giro hinaspa digital giro tupasqanta sut’inchaspa. Huk wata qhipaman, «Machosfera, discursos de odio y algoritmización de la esfera pública» (2024) nisqapi yachayninta tecnología estructuraman apachin: radicalizaciónqa antifeminismo ñawpamanta kasqanllawan mana sut’inchakunchu, aswanqa kay willakuykuna digital comunidadeswan hinaspa plataforma posicionamiento políticaswan imayna tupasqankuwan, chaykuna polarización, radicalización, phiña kay hinaspa violencia wiñachiyta atin (Ávila Bravo-Villasante, 2024).

Paypa aporte kaypi ancha allin, imaraykuchus iskay pisiyachiyta hark’an. Hukninpi, redes sociales “antifeminismota” utaq reaccionario qhari kayta ruwarqan niyta mana saqin. Hukninpitaq digital infraestructuraqa ñawpaq yuyaykuna purinapaq mana imapas ruwaq tubo neutral hina qhawayta mana saqin.

Kay yachaykunaqa manam “Cortés” qapariq runakuna Voxman votanku, manosferapi kanku utaq misoginia contenido qhawanku nispa niyta atichiwanchu.

Ichaqa aswan sut’i cultura hipótesista churayta atichiwanchik.

Ñawpa atipaq runaqa wakin política qhari kay modelokunawan ancha allin kuska riy atina unancham. Ruraq, atipaq, allpata hap’iq, awqanta kamachiq hinaspa mana disculpakuq hina rikuchisqa kaspa, héroe willakuyqa violenciata carácterpa pruebaman tikran. Historiografíaqa chaypa contranta ruwan: chawpinchayta, tapuyta, atipasqa kayta, kikin decisión ruwaq runa llaqtakunata, mana saqiy atina warmikunata, epidemiakunata, contrato, deuda, tribunal, mercuriota hinaspa wañuqkunata kutichin.

Chaypi mitopa kunan atiyninpa huk parten kanman: simplicidadnin política ventajam.

Redes socialesqa aswanpis simple, emocionado hinaspa utqay riqsina willakuykunapaq allin infraestructura qun. Martínez Antón hinaspa Cano-Orón (2026) TikTokpi franquismomanta 283 historia videot yacharqanku hinaspa restauradora nostalgia ancha kachkasqanta tarirqanku: pasadoqa yuyarisqallachu, “chinkasqa allin orden” hina sumaqchasqa, kutichiy atina hina rikuchisqa.

Chaymi franquismoqa doctrinamanta ñawpaq contenidoman tikrunman: huk taki, uniforme, montaje, rimay utaq bandera, hinaspa tapuptinku “ironía karqa” nispa qhipaman kutiy atina asikuy. Cortés utaq Pizarropas chay hinallataq llamk’achisqa kanman; “pachak pachak español runakuna huk imperiota atiparqanku” nisqaqa chunka segundo videopi yaykun, ichaqa historia sut’inchayqa mana.

Redesqa historia llullakunata manam ruwarqankuchu. Ichaqa puriyninpa condicionninkunata q’ala tikrarqanku. Gamir-Ríos hinaspa Lava-Santos (2022) España fact-checker nisqakuna pantasqa nisqanta rikuchisqan historia, memoria democrática hinaspa Estado simbología llulla willakuykunata yacharqanku, pasado kunan desinformación maqanakuykunapa parten kasqanta rikuchispa.

Qhipa chunka watapi musuq kaqqa escala, velocidad hinaspa automatizaciónmi; chayrayku empresa responsabilidadqa “plataforma neutral” nisqa metáforawan mana sut’inchay atinañachu. Meta, Google, TikTok hinaspa Xqa kikinkupa serviciokunapa arquitecturanta akllanku; manam sapa mensajeta qillqankuchu, ichaqa ima recomendakun, monetizakun, compartir ñawpaq ima hark’ay kachkan, ima contenido moderakun hinaspa yachaqkuna ima datota qhawayta atinku chay sistemakunata ruwanku.

Ávila Bravo-Villasante (2024) kaypi ancha chaniyuq: esfera públicapa algoritmizaciónninmi plataforma posicionamiento políticasta odio discurso yachaypa partenman tikran. Pitaq riman chayllata yachay mana alcanza; ima infraestructura pita uyariyta atichin, chaytapas yachana.

Europa Reglamento de Servicios Digitalesqa kay dimensiónta riqsin, ancha hatun plataformas sistemático riesgokunata qhawananpaq hinaspa recomendación, moderación hinaspa publicidad algoritmo sistemankuna ima ruwayniyuq kasqanta yachananpaq obligaspa (Parlamento Europeo & Consejo de la Unión Europea, 2022).

Kayqa manam algoritmo “franquismota, misoginiata utaq kolonial hatunchayta mast’ariyta munan” nisqata pruebanchu.

Aswan importante imata rikuchin.

Pita rikuchiy, pita mana rikuchiy nisqa ordenqa política qhipa ruwayniyuq tecnología decisiónmi.

Huk empresa huk rimaywan mana kuska kachkanman, ichaqa chay rimay aswan unay qhaway, phiñakuy, comentario utaq reacción apamuptin chaymanta ganayta atin.

IA generativaqa archivo problemaman huk musuq tikrayta yapamun. Ñawpaq llullakuna kaq documentokunata tikrarqanku. Kunanqa mana hayk’aq kaq documentokunata ruwana atikun: voces, foto, video. Historia runaqa mana hayk’aq nisqan rimayta niq hina rikurinman; mana hayk’aq kaq política escenapas documento hina rikurinman.

Europa Inteligencia Artificial Reglamentopa artículo 50 nisqan wakin sintético contenido hinaspa deepfake nisqakunapaq transparencia obligacionkunata churan, foto, audio utaq video artificiowan ruwasqa utaq tikrasqa kasqanta willanapaq (Parlamento Europeo & Consejo de la Unión Europea, 2024). Kay obligacionkuna generalman 2026 agosto 2 p’unchawmanta llamk’ayta qallarin. Qhipa Reglamento (UE) 2026/1744 —Digital Omnibus on AI nisqa, 2026 julio 8 p’unchawpi chaskisqa— artículo 50.2pa técnica marca nisqanpaq tawa killa transiciónta churarqan: agosto 2 ñawpaq mercado-man churasqa generativo sistemakunapa proveedorniykuna 2026 diciembre 2 kama sistemankuta allichayta atinku (Parlamento Europeo & Consejo de la Unión Europea, 2026). Kay unaychayqa artículo 50 entero mana sayachinchu, nitaq deepfake transparencia obligacionkunata chinkachinchu. Atiyninqa técnica implementación, trazabilidad, marca sistemakunapa interoperabilidadnin hinaspa medios yachaymanta dependinqa: huk llulla video mana riqsisqa kachkaptin millón runaman chayaruptin, qhipaman llulla nispa sut’inchasqapas runakunapa yuyayninta condicionayta atinqa.

Kayta huk musuq tecnología ensayoman mana tikranachu. Historia chaniyninqa huklla método tikraywan niyta atikun.

Pachak watakunapi huk documentota qhawaspa tapurqanchik:

pitaq ruwarqan?, hayk’aq?, pipaq?, ima munaywan?

Kunanqa ñawpaqta huk tapuy yapana:

chiqap kaqchu karqa?

IAqa violencia hatunchay utaq llulla ruway ñawpaqpi “upalla” mana kachkanchu. Automatizado sistemakuna kunanñam moderanku, clasificanku hinaspa recomendanku. Chiqap política tapuyqa imapaq optimizasqa kanku.

IAqa interacción aswan wiñachinapaq llamk’achisqa kanman.

Odio discurso tarinapaqpas llamk’achisqa kanman.

Maymanta hamusqan hinaspa contexto yapayta atin.

“168 español runakuna sapallanku Inka Imperiota atiparqanku” nisqaqa maqanakuyta ruraq Andes llaqtakunata chinkachisqanta rikuchiyta atin.

Cortésta “México kacharichiq” nispa rikuchiyqa XVI pachak wata política alianza nisqata manaraq kaq nación Estadowan pantachisqanta yuyachiyta atin.

Dictadura sumaqchayta fusilamiento, desaparición, obligasqa llamk’ay hinaspa libertad mana kaq documentokunawan tupachiyta atin.

Chayqa manam algoritmo Ministerio de la Verdad ruwanata munanchu.

Huk yuyayta censuray hinaspa chiqap kaqmanta llullata contexto hinaspa prueba quspa sut’inchay mana kikinkuchu.

Kaypi kanman Historia hinaspa IA chawpipa aswan importante t’inkiynin.

Historiaqa Cortésmanta imayna sunquwan yuyanan tiyan chayta runaman mana niyta munanchu.

Ichaqa ima pasasqanmantapuni wakin rimaykuna llulla kasqanta rikuchiyta atin.

Mitota kallpachiy atiyuq tecnologíaqa mitopa chinkachisqan archivota kutichinapaqpas ruwasqa kanman.

Tukuchay. Cortésta hinaspa Pizarrota Historiataman kutichiy

Qallariypi tapuyqa casi pisilla asunto hina rikurqan.

2026 España futbol raymipi Hernán Cortéswan Francisco Pizarrowan imata ruwachkanku?

Kay purisqa ñanmanta qhipaman, kutichiyqa XVI pachak watallapi mana tarinachu.

Cortéswan Pizarrowan qhapaq kay, sociedadpi wichariy, soberanía hinaspa cristiano mast’ariy mask’aq qhuru atipaykunapa ancha importante ruraqninkuna karqanku. Maqanakuyninkuna runa llaqtakunapa alianzan, simi chawpinchay, local ch’aqway hinaspa epidemia circunstanciakunapi sayarqan; chaykunam “pisillan europeo runakuna sapallanku hatun sociedadkunata atiparqanku” nisqa rikch’ayta pakinku.

Chayta riqsiyqa atipayta allin niyta manam munanchu.

Héroe willakuypa chinkachisqan runakunapa ruwanan kutichin.

Qhipa población desastre ancha hatun karqa. Ichaqa sut’inchanapaq epidemia, maqanakuy, llaqtamanta qarquy, yarqay hinaspa coerciónta t’aqana, hinaspa imayna kuska rurasqankuta yachana. “España 56 millón runata wañuchirqa” niyqa manam historiachu. “56 millón wañuyqa atipaywan mana t’inkisqa naturaleza wañuylla” niypas manam historiachu.

Tikrayqa allpatapas hap’irqan.

Azúcarqa militar atipay, allpa-yaku hap’iy, Atlántico economía hinaspa esclavización huklla material musuqchaypa parten kasqanta rikuchin.

Potosíqa kurkuwan mercaderíawan t’inkiyta aswan sut’ita rikuchin: 18.000 tonelada qullqi, waranqa tonelada mercurio lluqsisqa, mitaman obligasqa comunidades hinaspa musuq global economía ruwakuchkan. Hinaspa kay ensayopa chawpinpi qhipanan huk paradójica yuyay kachkan: qullqita dólarman chaninchayta atinchik, ichaqa Potosíta dólarman chaninchayta mana atinchikchu.

Requerimientoqa musuq ordenpa estructuranta aswan q’ala rikuchiq ñawpaq puquy kanman.

Manam mancharichisqanraykullachu.

Aswanqa mancharichiyta derechoman tikrasqanrayku.

Mana riqsisqa atiyninta universal nispa sut’inchan, kasuyta akllay hina rikuchin, hinaspa wañunankunaña runakunata kikin wañuyninpa huchayuq hina ñawpaqmantaraq tikran.

Chayrayku tanatopolíticaqa teoría sutillamanta aswan imata qun, wañuyman hukniraq kichasqa formas chawpipa t’inkiyninta qhawachispa: maqanakuspa kutichiq runa, esclavizada runa, obligaspa minaman apasqa runa, kawsay imayninta chinkachiq comunidad, Micaela Bastidaspa kurkun hinaspa Túpac Amarupa t’aqasqa kurkun. Kaykuna manam kikinkuchu, ichaqa llapankum kayta tapuchiwanchik: pitaq ima kawsaykunata wakin kawsaykuna mana chaskinan costo apananpaq kamachiy atiyniyuq?

Chayrayku kaypi tanatopolítica nisqata llamk’achinchik, aswan riqsisqa necropolíticallata mana. Mbembeqa wañuy pachakunata ruwana atiyuq soberaníapa general horizonteta qun; Sánchez-Antonioqa atipay, esclavización hinaspa América kolonialismoman sut’i lente churayta atichin.

Montesinos, Las Casas hinaspa Vitoriaqa absoluto relativismo nisqapa samaykusqa kaynintapas pakinku.

XXI pachak watata XVI pachak wataman qhipamanta apayta mana munanchik kritikata tarinapaq.

Kritikqa chaypi karqa, contradicciónniyuq hinaspa mana tukusqa kaspapas, chiqapta karqa.

Kolonial ordenpa unay puriyninqa qhipaman Túpac Amaru II hinaspa Micaela Bastidasman apawanchik, maypichus cadáver kikin política instrumentoman tikran.

Ichaqa kay ensayopa iskay kaq hatun procesonqa colonia qhipaman ruran.

Cortéswan Pizarrowan pisi pisi historia runallamanta yuyariy personajekunaman tikranku.

XIX pachak wata paykunata naciónman tikran.

Cortés mitoq carácter, mana manchakuy hinaspa virilidadwan t’inkin.

Imperio traumaqa chinkasqa pasadoyta símbolo reserva hina hap’in.

Franquismoqa chay tradicionta hap’ispa Hispanidad, catolicidad hinaspa nación misión ukhupi musuqmanta allichan.

Cortésta manam ruwanchu.

Akllanmi.

Chay akllaypa mekanismonmi atiyninta sut’inchan.

Admirana atipaq runata ruwanapaq historiapa partenkunata hurquna.

Tlaxcalata hurquna.

Malintzinta hurquna.

Requerimientota hurquna.

Mitata hurquna.

Mercuriota hurquna.

Ñit’isqa runakunata hurquna.

España Guerra t’inkiyninpas Cajamarcamanta 1936 kama mana atina flechata mana munanchu.

Aswan asuy puente kachkan.

Marruecos.

Ejército de África.

Africanismo.

Kolonial experiencia militar culturaman tikrasqa.

Hinaspa qhipaman dictadura imperio yuyayta kikin legitimidadninta sut’inchanapaq musuqmanta llamk’achin.

Kay pasado ancha sensibilidadniyuq qhipan, imaraykuchus víctimakuna manam wisq’asqa archivo ukhullapi kankuchu.

España chinkasqa runakunata mask’achkanraq.

Fosakunata kichachkanraq.

Runa restokunaman sutita kutichiyta próbanchkanraq.

Chay pachapi franquismota público hatunchayqa delito castigo kanmanchu manachu nisqa tapuyman mana pisiyachinachu.

Democraciaqa derecho penalpa hawapi obligacionniyuqmi.

Yuyariy obligación.

Reparación.

Riqsiy.

Hinaspa Estado manaraq allichasqan chinkaywan kawsachkaq runakunata waqaychay.

Redes socialesqa kunan qhipa qatapata yapan.

Atipaq runata manam ruwarqankuchu.

Franquismo nostalgiata manam ruwarqankuchu.

Llullata manam ruwarqankuchu.

Ichaqa símbolo, sunquy, llulla ruwasqakunata purichinapaq ancha atiyniyuq makinakunata ruwarqanku.

María Ávila Bravo-Villasantepa llamk’ayninkuna kayta aswan sut’inchan: problemaqa reaccionario contenidollachu manam, aswanqa chay contenido algoritmo ruwasqa esfera públicawan t’inkisqanmi. Antifeminismoqa historiayuq; digital radicalizaciónqa infraestructurayuqpas.

IAqa chay atiyninta aswan wiñachiyta atin, utaq contranta ruwachiyta atin: maymanta hamusqanta, contextota, mana kuska yuyayta hinaspa archivota kutichiyta atin. Akllayqa manam huk abstracto “inteligencia” nisqapachu.

Ima optimizayta munanku chayta akllaq institucion hinaspa empresakunapam.

Chaymi Cortésman hinaspa Pizarroman kutinchik. 2026 qapariykunaqa XVI pachak watapa rimayninta directomanta mana uyarichiwanchikchu; pichqa pachak wata yuyariymanta llamk’ayta uyarichiwanchik, chay llamk’ay atipayta identidadman, atipayta virilidadman, imperiota nostalgiataman hinaspa violenciata aventuraman tikrarqan. Historia llamk’ayqa chaypi qallarin; manam monumentokunata demonio nisqawan rantichaychu.

Hernán Cortésman hinaspa Francisco Pizarroman, mana ch’aqwayniyuq héroekunaman tikranapaq hurquna karqa chay tukuy imata kutichiy:

alianzankuna, víctimankuna, chawpinchaqninkuna, interesninkuna, justificacionninkuna, resistenciakuna, tikrasqa territoriokuna, peligroyman churasqa kurkukuna, hurqusqa qhapaq kay hinaspa paykuna umallisqan ruwaykunapa unay qhipa ruwayninkuna.

Chay tukuy willakuyman kutimuptin, iconoqa manaña fácil llamk’anchu. Cortéswan Pizarrowan 2026 raymipi kanku manam XVI pachak wata mana tikrasqa kunankama hamusqanraykuchu, aswanqa sapa pacha paykunamanta imata waqaychana chayta musuqmanta akllasqanrayku.

Atipaq runaqa musuqmanta historia problemaman kutin.

Referenciakuna

Acuña-Soto, R., Stahle, D. W., Cleaveland, M. K., & Therrell, M. D. (2002). Megadrought and megadeath in 16th century Mexico. Emerging Infectious Diseases, 8(4), 360–362. https://doi.org/10.3201/eid0804.010175

Alonso Ibarra, M. (2023). El frente y sus violencias. Praxis de conquista y ocupación rebeldes en la Guerra Civil española (1936–1939). Hispania, 83(275), e068. https://doi.org/10.3989/hispania.2023.068

Aracil Varón, B. (2009). Hernán Cortés en sus Cartas de relación: La configuración literaria del héroe. Nueva Revista de Filología Hispánica, 57(2), 747–759. https://doi.org/10.24201/nrfh.v57i2.2430

Ávila Bravo-Villasante, M. (2023). Radicalización violenta y misoginia extrema: Narrativas antifeministas en la manosphere. Global Media Journal México, 20(38), 1–17. https://doi.org/10.29105/gmjmx20.38-485

Ávila Bravo-Villasante, M. (2024). Machosfera, discursos de odio y algoritmización de la esfera pública. Teknokultura. Revista de Cultura Digital y Movimientos Sociales, 21(1), 69–77. https://doi.org/10.5209/tekn.90501

Balfour, S. (2002). Deadly embrace: Morocco and the road to the Spanish Civil War. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780199252961.001.0001

Balfour, S., & La Porte, P. (2000). Spanish military cultures and the Moroccan wars, 1909–36. European History Quarterly, 30(3), 307–332. https://doi.org/10.1177/026569140003000302

Cole, J. A. (1985). The Potosí mita, 1573–1700: Compulsory Indian labor in the Andes. Stanford University Press.

Cortés, H. (1993). Cartas de relación (Á. Delgado Gómez, Ed.). Castalia.

Digital Florentine Codex. (2023). Digital Florentine Codex. Getty Research Institute. https://florentinecodex.getty.edu/en/

Escribano Roca, R. (2022). La conquista de México en las culturas políticas del nacionalismo romántico español (1829–1850). Historia y Política, 48, 241–272. https://doi.org/10.18042/hp.2022.AL.06

Finlay, R. (2004). How not to (re)write world history: Gavin Menzies and the Chinese discovery of America. Journal of World History, 15(2), 229–242. https://doi.org/10.1353/jwh.2004.0018

Funes Monzote, R. (2008). From rainforest to cane field in Cuba: An environmental history since 1492 (A. Martin, Trans.). University of North Carolina Press. https://doi.org/10.5149/9780807888865_funes_monzote

Gamir-Ríos, J., & Lava-Santos, D. (2022). Desinformación sobre historia, memoria democrática y simbología del Estado en redes sociales: Estudio de los bulos desmentidos por los fact-checkers españoles. Estudios sobre el Mensaje Periodístico, 28(4), 777–788. https://doi.org/10.5209/esmp.82846

Guaman Poma de Ayala, F. (ca. 1615). El primer nueva corónica y buen gobierno [Manuscrito GKS 2232 4.º]. Det Kgl. Bibliotek. https://www.kb.dk/en/find-materials/collections/manuscript-collection/chronicle-guaman-poma

Hanke, L. (1959). La lucha española por la justicia en la conquista de América (L. Rodríguez Aranda, Trad.). Aguilar.

Instituto del Patrimonio Cultural de España. (s. f.). Catalogación y estabilización de las piezas numismáticas de la fragata “Mercedes” en el ARQUA. Ministerio de Cultura. https://ipce.cultura.gob.es/conservacion-y-restauracion/patrimonio-arqueologico/piezas-arqueologicas/fragata-mercedes.html

Jefatura del Estado. (2022). Ley 20/2022, de 19 de octubre, de Memoria Democrática. Boletín Oficial del Estado, 252, 142367–142421. https://www.boe.es/eli/es/l/2022/10/19/20

Koch, A., Brierley, C., Maslin, M. M., & Lewis, S. L. (2019). Earth system impacts of the European arrival and Great Dying in the Americas after 1492. Quaternary Science Reviews, 207, 13–36. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2018.12.004

Las Casas, B. de. (2023). Brevísima relación de la destruición de las Indias (J. M. Martínez Torrejón, Ed.). Cátedra. (Obra original publicada en 1552).

León-Ranero, J. M., & Cheddadi El Haddad, Z. (2024). La competición por el voto joven en la derecha española (2018–2023): Factores diferenciales del voto a Vox respecto al PP. Revista Española de Ciencia Política, 66, 13–37. https://doi.org/10.21308/recp.66.01

López de Palacios Rubios, J. (1513). Notificación y requerimiento que se ha de hacer a los moradores de las Islas e Tierra Firme del Mar Océano que aún no están sujetos a nuestro Señor [Fuente primaria; transcripción normalizada para lectura, cotejada con Hanke, 1959].

Madariaga, M. R. de. (2015). Los moros que trajo Franco: La intervención de tropas coloniales en la Guerra Civil española. Alianza Editorial. (Obra original publicada en 2002).

Martínez Antón, P., & Cano-Orón, L. (2026). Nostalgia Pop: Análisis de la representación del franquismo en TikTok. Historia y Comunicación Social, 31(1), 31–44. https://doi.org/10.5209/hics.104344

Mbembe, A. (2003). Necropolitics. Public Culture, 15(1), 11–40. https://doi.org/10.1215/08992363-15-1-11

Menzies, G. (2002). 1421: The year China discovered the world. Bantam Press.

Ministerio de Cultura. (s. f.). ¿Héroes o villanos? La figura del marroquí en la propaganda de la Guerra Civil. Centro Documental de la Memoria Histórica. https://www.cultura.gob.es/va/cultura/areas/archivos/mc/archivos/cdmh/exposiciones-y-actividades/fragmentos-de-memoria/la-figura-del-marroqui.html

Odyssey Marine Exploration, Inc. v. The Unidentified Shipwrecked Vessel, 657 F.3d 1159 (11th Cir. 2011). https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/ca11/10-10374/201010269-2011-09-21.html

Odyssey Marine Exploration, Inc. v. The Unidentified Shipwrecked Vessel, 566 U.S. 1005 (2012). https://www.supremecourt.gov/Search.aspx?FileName=/docketfiles/11-1067.htm

Parlamento Europeo & Consejo de la Unión Europea. (2022). Reglamento (UE) 2022/2065 del Parlamento Europeo y del Consejo, de 19 de octubre de 2022, relativo a un mercado único de servicios digitales y por el que se modifica la Directiva 2000/31/CE (Reglamento de Servicios Digitales). Diario Oficial de la Unión Europea, L 277, 1–102. http://data.europa.eu/eli/reg/2022/2065/oj

Parlamento Europeo & Consejo de la Unión Europea. (2024). Reglamento (UE) 2024/1689 del Parlamento Europeo y del Consejo, de 13 de junio de 2024, por el que se establecen normas armonizadas en materia de inteligencia artificial y por el que se modifican los Reglamentos (CE) n.º 300/2008, (UE) n.º 167/2013, (UE) n.º 168/2013, (UE) 2018/858, (UE) 2018/1139 y (UE) 2019/2144 y las Directivas 2014/90/UE, (UE) 2016/797 y (UE) 2020/1828 (Reglamento de Inteligencia Artificial). Diario Oficial de la Unión Europea. http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj

Parlamento Europeo & Consejo de la Unión Europea. (2026). Reglamento (UE) 2026/1744 del Parlamento Europeo y del Consejo, de 8 de julio de 2026, por el que se modifican los Reglamentos (UE) 2024/1689, (UE) 2018/1139 y (UE) 2023/1230 en lo que respecta a la simplificación de la aplicación de las normas armonizadas sobre inteligencia artificial (Digital Omnibus on AI). Diario Oficial de la Unión Europea, L 2026/1744, 24 de julio de 2026. http://data.europa.eu/eli/reg/2026/1744/oj

Pratt, S. M., Wells, E. C., & Tricarico, A. R. (2020). The landscape legacies of sugar and rum: An historical-ecological perspective from Betty’s Hope. In G. L. Fox (Ed.), An archaeology and history of a Caribbean sugar plantation on Antigua (pp. 116–142). University Press of Florida. https://doi.org/10.5744/florida/9781683401285.003.0008

Pérez Gallo, V. H. (2025). La masculinidad «herida» y el voto a VOX entre jóvenes en situación de exclusión social en Zaragoza. Studia Humanitatis Journal, 5(2), 79–111. https://doi.org/10.33732/shj.v5i2.161

Pizarro Zelaya, A. (2013). Leyes de Burgos: 500 años. Diálogos Revista Electrónica de Historia, 14(1), 31–78. https://doi.org/10.15517/dre.v14i1.8109

Ranea-Triviño, B., & Brandariz Portela, T. (2025). Masculinidad hegemónica y agenda antifeminista de la derecha radical en España: Análisis del liderazgo de Abascal durante la campaña electoral 23J. Asparkía. Investigació Feminista, 47, 1–27. https://doi.org/10.6035/asparkia.8409

Restall, M. (2003). Seven myths of the Spanish conquest. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195160772.001.0001

Robins, N. A., & Hagan, N. A. (2012). Mercury production and use in colonial Andean silver production: Emissions and health implications. Environmental Health Perspectives, 120(5), 627–631. https://doi.org/10.1289/ehp.1104192

Sahagún, B. de. (1577). Historia general de las cosas de Nueva España (Códice Florentino) [Ms. Mediceo Palatino 218–20]. Biblioteca Medicea Laurenziana.

Sánchez-Antonio, J. C. (2020). Tanato-política, esclavitud, capitalismo colonial y racismo epistémico en la invasión genocida de América. Tabula Rasa, 35, 157–180. https://doi.org/10.25058/20112742.n35.07

Schwaller, J. F. (2016). The Church in colonial Latin America. Oxford Bibliographies in Latin American Studies. https://doi.org/10.1093/obo/9780199766581-0180

Soriano Muñoz, N. (2019). Guerra y cultura histórica a finales del periodo colonial. El culto al conquistador Hernán Cortés entre el ejército borbónico. Revista Complutense de Historia de América, 45, 239–260. https://doi.org/10.5209/rcha.64694

Taussig, M. T. (1980). The devil and commodity fetishism in South America. University of North Carolina Press.

The Wall Street Journal. (2026, August 13). Comex Gold Settles 1.03% Lower at $4363.60 [Dow Jones Market Data / FactSet market report].

United Nations Human Rights Committee. (2021). Decision adopted by the Committee under article 5(4) of the Optional Protocol, concerning communication No. 3599/2019: F.A.J. and B.M.R.A. v. Spain (CCPR/C/130/D/3599/2019). https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=%2BowI4GoUAnQZFWx4hBtUK21a6aWhYQNMJJMzZYTvtP1OSwYTJN2IHuSBTofDCzjauzb3WVuv7ztcZk%2FK%2F7NtqhpcoseeuJC7zwscuuXIxFg%3D

Vågene, Å. J., Herbig, A., Campana, M. G., Robles García, N. M., Warinner, C., Sabin, S., Spyrou, M. A., Andrades Valtueña, A., Huson, D., Tuross, N., Bos, K. I., & Krause, J. (2018). Salmonella enterica genomes from victims of a major sixteenth-century epidemic in Mexico. Nature Ecology & Evolution, 2, 520–528. https://doi.org/10.1038/s41559-017-0446-6

Vitoria, F. de. (1967). Relectio de Indis o libertad de los indios (L. Pereña & J. M. Pérez-Prendes, Eds.). Consejo Superior de Investigaciones Científicas.

Wade, G. (2020). Zheng He and Ming China’s voyages in the early 15th century. Oxford Research Encyclopedia of Asian History. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.235

Walker, C. F. (2014). The Tupac Amaru rebellion. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/harvard.9780674416376

Wobeser, G. von. (2004). La hacienda azucarera en la época colonial (2.ª ed.). Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Históricas.

Wobeser, G. von. (2019). La formación de la hacienda en la época colonial: El uso de la tierra y el agua (3.ª ed. corr.). Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Históricas.

Wright, S. (2020). Glorious brothers, unsuitable lovers: Moroccan veterans, Spanish women, and the mechanisms of Francoist paternalism. Journal of Contemporary History, 55(1), 52–74. https://doi.org/10.1177/0022009418778777