Petu kiñe model ta mapu txokifiel, kakelu azkünungechi mülelu dew txokifi.

Kimeltuwe dulli chem chillka, chem zugun ka chumgechi azümgeay. Archivo feypin chem eltungeay ka chem wirin mew wiño kintungeay. Kiñe sensor ñi txawün azküni chem mapu ñi zugu variable mew konay. IA küpanmu, zoy füta tüfachi küzaw dew zewmagey.

Tüfachi radar txürümküley küla zugu dew femlu ka kiñe zugu küpalelu, Chile ka Uruguay mapu mew. Kom kiñe teknologíako no. Kiñe zoy füta ramtun mew txawüley: chem azkünungechi mülelu kiñeke mogen zugu kimün, evidencia ka datos mew koneltuy, ka kakelu zugu wirintukun mew konkelay.

Tüfachi dullin ñi nor no ta we teknologiya ñi txipan. Dulligey feychi zugu kellulelu adkintual kimeltun, archivo ka material infraestructura, fey tüfa datos zewmay, ka wüla pu algoritmu küzawi tüfachi datos mew.

Kimeltun mew küpalchi kiñe zugu

2026 txipantu, agosto küyen ñi 20 antü mew, Universidad de Chile ñi Facultad de Filosofía y Humanidades mew femgeay tüfachi internacional seminario “Educación, Estado y pueblos indígenas en la Baja Amazonía y los Andes”. EDGES —Entangling Indigenous Knowledges in Universities— ñi küzaw mew azkünugey; Horizon Europe ka Marie Skłodowska-Curie Actions kellufi tüfachi red.

Programa kimeltuwe kiñe nor rali reke elulay, chew kimün müten rupay. Kimeltuwe ñi zugu elugey Estado ñi zewmagen, che ñi norümgen, kiñe ad mogen ñi fütxa azkünun ka mapu mew weychan ñi kuyfi küzaw mew.

Pu nütxamtuafilu zuguafingün frontera ñi chilenizagen XIX pataka txipantu mew; misión, kimeltuwe ka kolonización ñi txawün Wallmapu mew; mapuche normalismo; dictadura mew Estado ñi nütxam; pu mapuche zomo ñi konün wirin nor zugu mew; ka medicina kimeltun mew intercultural rakizuam ñi konün.

Pirjo Kristiina Virtanen, Universidad de Helsinki ñi académica, zuguay Purus lewfü mew mapu püle kimün, “multiseres” ka füta kuyfi antü ñi zugu. Tüfachi seminario ñi afpun nütxamtuay Elisa Loncón Antileo, Universidad de Santiago de Chile ñi académica; fey zuguay kimeltun, kolonialidad ka justicia cognitiva mapuche filosofía mew.

Antropología mew tüfachi txawün ñi falin kimeltun ñi kuyfi zugu müten no. Fey ta adkintukey chumgechi Estado che ka mapu müten ngünenkelay. Ka azkünukey kiñe kom rüf zugu: oficial zugun, currículo, antüwe, mapu wirin, examen ka kimün ñi nor az.

Welu kimeltun kiñe rüpü püle müten amukelay. Pu lof nütxamkay, zugulmay, wüño weychay ka wiño nielkey tüfachi azkünun. Kimeltuwe mapu mew ñi txipamtugeal kiñe ramtun ngeafuy, welu ka kuyfi zugu, política ñi ineygen ka kimfalgen ñi zoy zewmageal kiñe mülewe ngeafuy.

Tüfachi zugu IA kimeltun mew rüf koni. Currículo, evaluación ka chillkatufe ñi rüpü zugu küzawtulu pu sistema nor txokiñ zugu pefalay. Fey engün kuyfi dullin nielu: chem zugun, chem pepiluwün ka chem antü ñi az fey institución mew kimfalngey.

Mapu ngünenon mew kimeltun

Epu zugu Tim Ingold ñi entrevista mew küpay, Revista Santiago mew 2026 txipantu, julio küyen ñi 21 antü mew txipalu.

Ingold teknologiya mew füta feyentun ka mapu ñi wezagen mew füta llükalen epu püle eluy kiñe kake rakizuam. Wüle kiñe técnico problema zewmageal no; wüle kiñe mogen mongeafiel. Fey ñi zugu automatización kom femafuy ñi promesa ka zoy fentxen información mew kom küme ngünengeafuy ñi rakizuam txipay.

Kimeltun mew, Gert Biesta kimeltun filósofo ñi rakizuam inalu, Ingold zuguay “fuerte” ka “débil” kimeltun mew. “Débil” wezalkalechi no. Fey ta kiñe kimeltun pepiluwlu we zugu ñi küpal, adkintual, allkütual ka programa mew wirinolu zugu ñi llowal.

Entrevista ka kiñe füta txürün zugu eluy. Kimün información txawülafuy mapu mew küzawal. Kimünmogen ka yamün, welu, mapu egu txür küzawal azümün duamkey.

Tüfachi txürün IA kimeltun mew falintugekey. Fentxen plataforma kimün azümün kiñe rüpü mew eluy: objetivo, métrica, recomendación ka predicción. Kellufalngey, welu ka “fuerte” kimeltun zoy newentuy, chew kom falin zugu petu feypingen ka rakizuam mew txokingeal duamkey.

Kiñe sistema kiñe chillka dulliafuy kiñe che ñi kuyfi resultado mew. Zoy zagey kimafiel chumngechi feychi che kiñe ayüfalnochi rakizuam, petu kimnolu kiñe mogen zugu kam fey ñi perfil mew konnolu kiñe adkintun peay.

Automatización ñi falin niegen feypinoal no ta ramtun. Ramtun fey ta kimafiel kom IA-kellulu kimeltun sistema nielu kiñe rakizuam chem am ta azümün ka chem che kimün nielu che reke kimfalngeafuy.

Tüfachi rakizuam currículo ka software mew müten mülelay. Ruka, sensor ka newen sistema mew ka wiringeley, feyengün kimeltuwe ñi mogen pepiluwküleal kellukey.

Kimeltuwe ka sensor reke küzawlu

Küla zugu currículo mew adkintun elukelay; material infraestructura püle amuy.

2026 txipantu, julio küyen ñi 24 antü mew, Universidad de Chile kimeltuy wünen Living Lab Altoandino infraestructura pública mew, Arica ka Parinacota Región mew.

Centro de Excelencia en Geotermia de Los Andes, Facultad de Ciencias Físicas y Matemáticas ñi mülewe, tüfachi küzaw amulnieay. Gobierno Regional de Arica y Parinacota ñi Fondo Regional para la Productividad y el Desarrollo 2026 kellufi. Universidad de Chile ñi oficial fuente feypi Linda Daniele, Departamento de Geología ñi académica, tüfachi iniciativa ñi directora ngey; Bárbara Bravo fey coordinadora general ngey.

Living Lab küzaway Liceo Granaderos de Putre ka Escuela de Visviri ñi internado mew. Feychi ruka mew Universidad de Chile ñi kuyfi zewmangechi geotermia eñumtun sistema müley. Ruka ñi eñum txipamtuwnon ñi küme zewmagen ka kiñe mülekechi monitoreo infraestructura txür amuay.

Sensor ñi txawün wirintukuay ruka ñi eñum az, newen sistema ñi küzaw ka altiplano ñi fill mogen zugu. Kimeltuwe kimeltun ka kuñiwün ñi küzaw nieay, welu ka cientific evidencia zewmalu mülekechi plataforma reke küzaway.

Tüfachi iniciativa mülechi material duam llowfi. Pichikeche, kimelfe ka kom kimeltuwe lof ñi eñum mogen küme zewman zoy wenu mapu mew kiñe rakizuam müten no. Küzaw ka model zewmay, wüla Estado ñi kulliñ elun infrastruktura extrema zugu mew nor amual.

Fey ñi füta falin mew, Living Lab ramtun nielu petu zewmagen mew koneltugeal. Iney am dulli chem variable falin; chumgechi kimeltuwe lof datos ñi zuguluwün mew koni; chem mapu kimün sensor mew konkelay; ka chem nor mew feychi información wiño küzawtungeafuy.

Kiñe monitoreangechi mapu zoy küme pegelay müten. We evidencia txokiñ mew ka ngünengekey. Petu predicción model mülenonmu, infraestructura dew feypi chem am wütxe, küme eñum, eficiencia ka datos.

Kimfalchi archivo kom archivo no

Meli zugu Uruguay mapu mew küpay.

2026 txipantu, julio küyen ñi 16 antü mew, Universidad de la República mew femgey tüfachi mesa redonda “Humanidades digitales: experiencias y oportunidades”, International Workshop on Reverse Typography mew. Biblioteca Nacional del Uruguay organizador ngey ka küzaw txawün llowfi; wüla wirintukuy kiñe fijke nütxam tüfachi txawün mew.

Fijke kimün nielu pu che txawüy machine learning ñi küzaw zuguafiel archivo ñi kimün ka patrimonio ñi kuñiwün. Reverse typography fentxen wirin chillka ñi azentun mew küzawi, fey mew contenido, iney ñi zewman ka chew ñi tuwün kimngeal.

Nütxam mew pegelu material rüf zugu pegelkey. Jean-Michel Morel tüfachi técnica zuguafi kuyfi China chillka, mamüll mew wiringealu. Objetivo carácter kimün müten no; fey ñi ad wiño zewman, sistema fey ñi rakizuam mew rüf reke zugu zewmanon. RETIPIA ka kuyfi letra ñi automático kimün küzawtuy Siglo de Oro ñi teatro impreso suelto mew; fentxen edición zagey kimafiel ka kiñeke bibliográfico zugu rüf nor mülelay.

Biblioteca Nacional ka pegelkefi fijke material chem digitalización política ñi llowal duam. Fey ñi eltukuwe mew manuscrito, pu wirife ñi archivo, kuyfi impreso, China bibliográfico colección ka kuyfi zugun cinta magnética mew müley. Tüfachi cinta Facultad de Ingeniería egu kiñe küzaw mew müley, machine learning ñi herramienta zewmalu fey ñi küme wiño zewmageal.

Digitalización kiñe montuln küzaw reke feypingeley. Kiñe pozkülechi chillka kopiageafuy, wülgeafuy ka chillkatugeafuy, original zugun tukulpagenon. Welu archivo kiñe computadora mew küzawal corpus mew koneltual, material dulligeal, ñi az feypigeal, metadatos azkünugeal, letra kimngeal, welulkan norümgeal ka chem txür zugu kintugeafuy feypigeal duam.

Kom tüfachi küzaw kiñeke chillkatun rüpü zoy nülakey ka kakelu zoy nüfkey. Digitalizagenolu chillka, pichi az feypingealu kam fentxen welulkan zewmalu técnico mew müleafuy, welu automático kintun mew pefalafuy.

IA kom kuyfi zugu mew konkelay. Fey koni feychi kuyfi zugu eltungealu, catalogagen, digitalizagen ka computadora ñi küzawal formato mew koneltungealu.

Fey mew kiñe model ñi ngoyman entrenamiento mew müten llitukelay. Zoy kuyfi llitufuy conservación política mew, archivo ñi az feypin mew kam kiñe letra ad sistema ñi kimnofiel mew.

Petu model mülenolu

Tüfachi meli zugu kiñe rüpü pegelkey.

Kimeltuwe txokiñ zugu, pepiluwün ka nor nütxam zewmay. Archivo kuyfi kimün ñi kiñe txokiñ kintufalchi corpus mew koneltuy. Sensor mapu ñi zugu datos ñi rüpü mew zugulmay. Wüla pu model tüfachi material mew kimkey. Fey mew clasificación administración ñi orden müten no: pefalgen, kuyfi kimün ka küzawal ñi pepiluwün wülkey, Geoffrey Bowker ka Susan Leigh Star Sorting Things Out mew pegelkefuyngün; welu antü rupam feychi dullin natural reke pegelkey.

Tüfachi adkintun algoritmu ñi gobernanza zoy füta zewmageal duam feypi. Kiñe sistema entrenamiento zewman mew adkintun duam, welu fey müten fey tüngelay. Ka adkintugeal chem institución ñi datos zewmay, chem nor mew txokiñ azkünuy ka chem zugu wirintukun mew konlay.

Datos ñi tuwün kiñe técnico ficha müten ngeafuy no. Kiñe che ka lof ñi kuyfi zugu duamkey.

Tüfachi kuyfi zugu mew currículo ñi dullin, zugun política, archivo ñi küzaw, kolonial relación, kulliñ ñi prioridad, chem ñi neyin ka lof ñi konün müley. Ka müley kom feychi zugu chillka kam variable mew konnolu.

Boaventura de Sousa Santos ñi rakizuam mew, justicia cognitiva fey ta mapuche kam lof ñi zugu dew zewmangechi datos eltukuwe mew koneltun müten no. Ramtun duam: iney txokiñ zugu dulli, iney infraestructura ngüneni ka iney feychi interpretación wiño ramtufaluy.

Adkintun ka allkütun ñi infraestructura

EDGES seminario tukulpakey kimeltuwe kolonial weychan ñi mülewe ngefuy. Ingold ka Biesta kiñe rüpü pegelkey kimeltun métrica müten mew txipamnon. Living Lab pegelkey ruka ka datos zewmay. Uruguay ñi txawün pegelkey chem archivo dullin petu digital corpus mülenonmu.

Kom tüfachi zugu kiñe programa zewmay. Petu algoritmu adkintunonmu, chem institución fey ñi iyael eluy fey adkintugeal. Petu IA zewmanonmu, chem infraestructura duam iñchiñ feypigeal, kimün máquina ñi neyin müten no, welu chem zugu adkintun ka allkütun falin fey ka konal.

Kom model nielu kiñe institución ñi kuyfi. Fey kimün duam teknolojiya mapu egu txür küzawal, fey ñi dew kimchi txokiñ mew müten mapu pichi zewmanon.

Petu kintungeal

  1. Chem lof ñi konün ka datos ñi ngünen mekanismu koneltuay Living Lab Altoandino, Putre ka Visviri ñi kimeltuwe lof mew?

  2. EDGES mew zugugechi intercultural rakizuam kelluafuy chi Ingold ka Biesta ñi adkintun ka txür küzaw mew azümün kimfalgeal, we métrica mew tüfey müten koneltunon?

  3. Chem colección, zugun ka material petu zagey digitalización ka archivo ñi automático kimün teknolojiya mew?


Fuentes

  1. Universidad de Chile. Seminario Internacional Proyecto EDGES: “Educación, Estado y pueblos indígenas en la Baja Amazonía y los Andes”. 2026 txipantu, agosto küyen ñi 20 antü mew femgeal.

  2. Tapia, Patricio. “Tim Ingold: ‘El futuro es una vida por vivir, no un problema por resolver’”. Revista Santiago, 2026 txipantu, julio küyen ñi 21 antü.

  3. Universidad de Chile / CEGA. “U. de Chile desarrollará el primer Living Lab Altoandino de infraestructura pública en Arica y Parinacota”. 2026 txipantu, julio küyen ñi 24 antü.

  4. Comisión Europea, CORDIS. Entangling Indigenous Knowledges in Universities — EDGES. Horizon Europe / Marie Skłodowska-Curie küzaw, 2024–2027.

  5. Biblioteca Nacional del Uruguay. “Investigadores de referencia en humanidades digitales se reunirán en la Biblioteca Nacional”. 2026 txipantu, julio küyen ñi 8 antü.

  6. Biblioteca Nacional del Uruguay. “La Biblioteca Nacional fue sede del International Workshop on Reverse Typography”. 2026 txipantu, julio küyen ñi 23 antü.

  7. AISO 2026. Programa del panel “Impresos sueltos teatrales: nuevas perspectivas ante un antiguo problema bibliográfico”. RETIPIA küzaw ñi pegelün.

  8. Universidad Internacional de La Rioja. “Impresos sueltos del teatro antiguo español: base de datos integrada del teatro clásico español”. Bibliográfico zugu nor mülenolu kam koyla zugu nielu edición ñi problema.

Zoy chillkatugeal

  • Ingold, Tim. Llevando la vida: antropología y educación. Ana Stevenson ñi zugulman. Ediciones Universidad Alberto Hurtado, 2022.
  • Bowker, Geoffrey C. ka Susan Leigh Star. Sorting Things Out: Classification and Its Consequences. MIT Press, 1999.
  • De la Cadena, Marisol. Earth Beings: Ecologies of Practice across Andean Worlds. Duke University Press, 2015.
  • Escobar, Arturo. Designs for the Pluriverse. Duke University Press, 2018.
  • Santos, Boaventura de Sousa. Construyendo las epistemologías del Sur. CLACSO, 2018.