२०२६ मध्ये भारताचे सर्वोच्च न्यायालय दिल्लीत रस्त्यांवरील दिवे व सीसीटीव्ही तपासण्याचे आणि गस्त वाढवण्याचे आदेश देते. मात्र स्त्रियांविरुद्ध नोंदवलेल्या गुन्ह्यांतील सर्वांत मोठी श्रेणी पती किंवा त्याच्या नातेवाईकांकडून होणाऱ्या क्रूर वागणुकीची आहे; तसेच विवाहातील जबरदस्तीचा लैंगिक संबंध अजूनही बलात्काराच्या कायदेशीर व्याख्येबाहेर ठेवला आहे. या अंतराविषयी भारतीय संशोधिका व लेखिकांनी केलेला विचार, आणि स्पेनमधील एक अपवादात्मक संदर्भ.

१८ नोव्हेंबर २०२६ · AIthropology Lab · विशेष मालिका ‘स्त्रीवाद, हिंसा आणि शक्य भविष्ये’

आशियाविषयीच्या या आठवड्यात आपण भारताकडे पाहतो. मात्र भारताला एकच एकसंध ठिकाण मानता येणार नाही. येथील घटनांचा संबंध दक्षिण बंगालमधील एका जिल्ह्याशी, दिल्लीतील न्यायालयांशी, तीन राज्यांत कायदेतज्ज्ञाने केलेल्या क्षेत्रीय अभ्यासाशी आणि कोहिमामधील निदर्शनाशी आहे. ‘संस्कृती’ या एका शब्दाने त्यांचे स्पष्टीकरण करता येत नाही. एखादी संस्था हिंसा नोंदवते, तिची दखल घेते, स्त्रियांचे संरक्षण करणार असल्याचे सांगते आणि नुकसानभरपाई किंवा न्याय देते, तेव्हा नेमके काय बदलते? या चार स्वतंत्र कृती आहेत. वीणा दास, प्रतीक्षा बक्षी, शैलजा पाईक आणि निवेदिता मेनन यांच्याबरोबर दलित-आदिवासी लेखिका आणि मुस्लिम स्त्रियांना स्वतःच्या इतिहासातील सक्रिय व्यक्ती म्हणून अभ्यासणाऱ्या संशोधिकांचे लेखन आम्ही वाचतो. शेवटी स्पेनच्या निवडणूक प्रचारातील एका प्रसंगाकडे थोडावेळ वळतो; पण भारताविषयी त्याच प्रकारचे सरसकटीकरण न करता ज्यावर या लेखात टीका आहे. स्पॅनिश आवृत्तीचा स्पष्ट उल्लेख नसलेल्या पुस्तकांचे स्पॅनिश भाषांतर आम्हाला पडताळता आलेले नाही.

१. आकडे काय नोंदवतात

मे २०२६ मध्ये राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभागाने (NCRB) Crime in India 2024 प्रसिद्ध केला. २०२४ मध्ये स्त्रियांविरुद्ध गुन्ह्यांची ४,४१,५३४ प्रकरणे नोंदली गेली; २०२३ मध्ये ४,४८,२११ होती. दर एक लाख स्त्रियांमागे ६४.६ होता. सर्वांत मोठी श्रेणी पती किंवा त्याच्या कुटुंबीयांकडून क्रूरता याची—१,२०,२२७ प्रकरणे, म्हणजे एकूण २७.२ टक्के. बलात्काराची २९,५३६ प्रकरणे नोंदली गेली आणि तक्रारीनुसार ९६.८ टक्के प्रकरणांत आरोपी पीडित स्त्रीच्या परिचयाचा होता. जवळपास निम्मे मित्र किंवा जोडीदार, ४२.६ टक्के शेजारी व इतर परिचित आणि ७.२ टक्के नातेवाईक होते. अशोका विद्यापीठाच्या Centre for Economic Data and Analysis (CEDA) येथे स्नेहा थॉमस यांनी जूनमध्ये प्रसिद्ध केलेल्या विश्लेषणातील ही माहिती आहे.

हे आकडे पोलिसांनी नोंदवलेल्या तक्रारींचे आहेत. एकाच एफआयआरमध्ये अनेक गुन्हे असतील तर NCRB सर्वाधिक गंभीर शिक्षेचा गुन्हा नोंदवते; बलात्कारानंतर खून झाल्यास प्रकरण खुनाच्या वर्गात जाते. जुलै २०२४ पासून लागू झालेल्या भारतीय न्याय संहितेने (BNS) कलमांचे क्रमांक व काही व्याख्या बदलल्या. त्यामुळे आधीच्या वर्षांशी तुलना करताना सावधगिरी आवश्यक आहे. किरकोळ घट म्हणजे हिंसा कमी झाली, असा पुरावा नाही. राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशाचा दरही त्या ठिकाणी होणाऱ्या सर्व हिंसेचे थेट मोजमाप नसतो. दिल्लीत दर लाख स्त्रियांमागे १३०.७, तेलंगणात १२८.६ प्रकरणे नोंदली गेली, तर एकूण प्रकरणांत आघाडीवर असलेल्या उत्तर प्रदेशाचा दर ५८ होता. कोण तक्रार दाखल करू शकते आणि कोणते पोलीस ठाणे ती नोंदवते, यावरही हे फरक अवलंबून असतात.

दोन निष्कर्ष प्रचलित समजाला आव्हान देतात. राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (NFHS-5, २०१९–२१) नुसार, १५ ते ४९ वयोगटातील कधी ना कधी विवाहित असलेल्या आणि लैंगिक हिंसेचा अनुभव सांगणाऱ्या स्त्रियांपैकी ९५ टक्क्यांहून अधिक स्त्रियांनी विद्यमान किंवा माजी पतीचे नाव घेतले. दुसरा निष्कर्ष माहिती पत्रकार रुक्मिणी एस. यांच्या अभ्यासाचा आहे; त्यांच्या Whole Numbers and Half Truths (२०२१) पुस्तकाचा CEDA संदर्भ देते. २०१३ मध्ये दिल्ली जिल्हा न्यायालयांनी दिलेले बलात्कार खटल्यांवरील निकाल वाचल्यावर त्यांना सर्वांत मोठा गट असा दिसला की, स्वतःच्या इच्छेने एकत्र निघून गेलेल्या जोडप्यांविरुद्ध मुलीच्या पालकांनी अपहरण व बलात्काराच्या तक्रारी दाखल केल्या होत्या. काही प्रकरणांत कायद्याच्या ‘बलात्कार’ या वर्गात मुलगी कोणाशी लग्न करेल यावरील कुटुंबीय नियंत्रणाचा प्रश्नही येत होता. त्यातून जात आणि धर्माचे राजकारण समोर येते.

जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठातील मानववंशशास्त्रज्ञ वीणा दास अधिक मूलभूत प्रश्न विचारतात. ५ फेब्रुवारीला नवी दिल्ली येथे त्यांनी Social Change मासिकाचे आठवे वार्षिक व्याख्यान दिले; २०२६ मध्ये ‘The Female Voice: Reinstituting Life’ नावाने ते प्रकाशित झाले. समाजाविषयीच्या पारंपरिक सिद्धांताने स्त्रिया दैनंदिन जीवन पुन्हा उभे करण्यासाठी करतात त्या श्रमांना दुय्यम ठरवले, असा त्यांचा युक्तिवाद आहे. रोजच्या पुनरावृत्तीमध्ये स्त्रिया सर्जनशीलता, नवे मार्ग आणि अभिव्यक्तीची जागा शोधतात. दास हिंदीतील कृष्णा सोबती यांसारख्या भारतीय भाषांच्या लेखिका वाचतात. तक्रारीपूर्वी व नंतर जीवनात काय शिल्लक राहते आणि त्यातील किती थोडे सांख्यिकी तक्त्यात मावते, हा प्रश्न त्यांचे काम विचारू देते. स्पॅनिशमधील त्यांच्या लेखांचा संग्रह Veena Das: sujetos del dolor, agentes de dignidad (संपा. फ्रान्सिस्को ए. ओर्तेगा, कोलंबियाचे राष्ट्रीय विद्यापीठ, २००८) उपलब्ध आहे.

२. न्यायालये कशाला मान्यता देतात

भारतीय न्याय संहितेने जुन्या कायद्यातील अपवाद कायम ठेवला आहे. पत्नीचे वय १८ किंवा अधिक असेल, तर पतीचा तिच्याशी लैंगिक संबंध हा कायद्याच्या बलात्काराच्या व्याख्येत येत नाही. कलम ६७ अंतर्गत वेगळे राहणाऱ्या पती-पत्नीच्या बाबतीत संमतीशिवाय संबंध दंडनीय आहेत. अपवाद कायम ठेवणे हा अलीकडचाही निर्णय आहे. दिल्लीत बसमध्ये विद्यार्थिनीवर झालेल्या सामूहिक बलात्कारानंतर न्यायमूर्ती जे. एस. वर्मा समितीने २०१३ मध्ये अपवाद काढून टाकण्याची शिफारस केली होती. संसदेने तेव्हा आणि २०२३ मधील नव्या संहितेतही तो कायम ठेवला. या अपवादाविरोधातील याचिकांना मे २०२२ मधील दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या विभाजित निर्णयाची आणि कर्नाटकातील एका प्रकरणाची पार्श्वभूमी आहे. सप्टेंबर २०२६ मध्ये सरन्यायाधीश सूर्यकांत यांच्या अध्यक्षतेखालील तीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने सुनावणीचे वेळापत्रक विचारात घेतले. अंतिम सुनावणीसाठी बुधवार, १८ नोव्हेंबर ही तारीख नोंदवली गेली होती. १७ नोव्हेंबर रोजी संपादकीय काम पूर्ण होईपर्यंत त्याआधी अंतिम सुनावणी सुरू झाली होती का, याची पुष्टी आम्हाला करता आली नाही. हा अपवाद काढल्यास विवाहसंस्थेवर परिणाम होईल, असा सरकारचा युक्तिवाद आहे. अंतिम सुनावणी सुरू झाली का, हे आम्ही निश्चित करू शकलो नाही. मूलभूत मुद्द्यावर अद्याप निकाल नाही.

२८ सप्टेंबरला सर्वोच्च न्यायालयाच्या दुसऱ्या खंडपीठाने In Re: Recent Rape Incidents in Delhi NCR या प्रकरणाची स्वतःहून दखल घेतली. पोलीस व प्रशासनातील व्यवस्थात्मक अपयश नमूद करत संवेदनशील ठिकाणे, प्रकाशयोजना आणि सीसीटीव्ही यांचे चार आठवड्यांत परीक्षण करण्याचा आदेश दिला. ५ ऑक्टोबरला दिल्ली पोलीस आणि गृह मंत्रालयाकडून उत्तरे मागितली व कोणी पाहतच नसेल तर कॅमेरे कशासाठी, असा प्रश्न केला. ६ नोव्हेंबरला केंद्राला २३ नोव्हेंबरपर्यंत सविस्तर आणि अर्थपूर्ण उत्तर देण्यास वेळ देऊन पुढील सुनावणी २ डिसेंबरला ठेवली. नोव्हेंबर २०२६ मध्ये रस्त्यावरच्या सुरक्षिततेचा आढावा सुरू आहे, मात्र विवाहातील अपवादाची सुनावणी प्रलंबित आहे. ४ नोव्हेंबरला सरकारने बलात्कार आणि बाल लैंगिक शोषण प्रकरणांच्या विशेष जलदगती न्यायालयांची योजना २०३१ पर्यंत वाढवली. सध्या ७७९ न्यायालये चालू असून उद्दिष्ट ८५० आहे.

जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठाच्या कायदा व प्रशासन अभ्यास केंद्रातील प्रतीक्षा बक्षी घर कायदेशीर चौकटीबाहेर कसे राहते हे समजावतात. Public Secrets of Law: Rape Trials in India (ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २०१४) हे अहमदाबादच्या बलात्कार खटल्यांचे मानववंशशास्त्रीय अध्ययन आहे. खटल्यात साक्ष कशी स्वीकारली किंवा नाकारली जाते आणि सर्वांना ठाऊक असलेल्या गोष्टीही पुरावा होण्यापासून कशा रोखल्या जातात, हे त्या दाखवतात. याला त्या ‘सार्वजनिक गुपिते’ म्हणतात. या चौकटीत पाहता विवाहातील अपवाद विवाहित स्त्रियांचे काही अनुभव बलात्काराच्या खटल्यापर्यंत पोहोचणार नाहीत, हे कायद्यातच ठरवतो. न्यायालये अजूनही काय गणले जाईल हे ठरवत असतात. २३ सप्टेंबरला सूर्यकांत यांच्या खंडपीठाने पटणा उच्च न्यायालयाच्या जुलैमधील एका निकालाची स्वतःहून दखल घेतली. स्त्रीचा सलवार काढण्याचा प्रयत्न आणि तिच्या छातीवर दाब देणे यातून बलात्काराचा प्रयत्न स्पष्ट होत नाही, असे म्हणत त्या न्यायालयाने आरोपीची निर्दोष मुक्तता केली होती.

कायदेतज्ज्ञ शाझिया चौधरी खटला सुरू होण्यापूर्वीच घडणारी प्रक्रिया ओळखतात. महाराष्ट्र, तमिळनाडू व पश्चिम बंगालमधील क्षेत्रीय कामावर आधारित ‘Patriarchal Forestalling’ हा त्यांचा लेख २०२६ मध्ये Oxford Journal of Legal Studies मध्ये प्रसिद्ध झाला. संरक्षण देण्याचा दावा करणाऱ्या कायदेशीर व निमकायदेशीर संस्था घरगुती हिंसा सहन करणाऱ्या स्त्रीचे म्हणणे आधीच निष्प्रभ कसे करतात, हे त्या सांगतात: मान्यता मिळते, पण उपाय नाही. त्या पाच पद्धती ओळखतात—प्रचलित नियमांत सामाजिकरण, नातेसंबंधांवर लक्ष ठेवणे, आधीच विश्वासार्हता कमी करणे, दुसऱ्या संस्थेकडे पाठवणे आणि प्रक्रियेकडे दुर्लक्ष करणे. चौधरींचा अभ्यास घरगुती हिंसेवर असला, तरी दिल्लीतील मान्यता आणि न्याय यांतील दरी समजायला त्यांचा विचार उपयुक्त ठरतो.

स्त्रियांचे रक्षण करण्याचा दावा कधी त्यांच्यावर देखरेख ठेवण्याचे साधन बनतो. शिल्पा फडके, समीरा खान आणि शिल्पा रानडे यांच्या Why Loiter? Women and Risk on Mumbai Streets (पेंग्विन, २०११) मध्ये सुरक्षिततेच्या धोरणांमुळे स्त्रियांच्या हालचाली कशा मर्यादित होतात हे दिसते. त्या कोणतेही कारण न देता रस्त्यावर थांबण्याचा, भटकण्याचा अधिकार मागतात. निवेदिता मेनन यांनी २१ ऑगस्टला मेक्सिकोच्या UNAM विद्यापीठात दिलेल्या व्याख्यानाचा मजकूर सप्टेंबरमध्ये Kafila वर प्रसिद्ध झाला. त्यात त्यांनी २०२६ मधील दिल्लीतील Cockroach Janta Party नावाने झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाची गोष्ट सांगितली. त्यांच्या मते त्या आंदोलनानंतर शिक्षणमंत्र्यांनी राजीनामा दिला. मुस्लिम व शीख समर्थकांनी अन्न आणले, लोक एकमेकांना पंखे देत होते, काही युवकांनी स्त्रियांना सॅनिटरी पॅड दिले, पोलिसांच्या धावपळीत हरवलेल्या चपला ‘मोफत पादत्राणे’ या फलकाखाली जोडल्या गेल्या. अनेक स्त्रियांनी व्हिडिओमध्ये त्या गर्दीत आपल्याला सुरक्षित वाटल्याचे सांगितले—‘भारतातील सर्वांत असुरक्षित शहरांपैकी एका दिल्लीत’, मेनन लिहितात. एका तरुणीने पाळीचा उल्लेख करत ‘देशासाठी रक्त सांडावे लागते’ अशी हिंदीत उपरोधिक टिप्पणी केली; मेनन या विनोदाला विषारी राष्ट्रवादी पुरुषत्वाला दिलेले उत्तर मानतात. ऑक्टोबरमधील दुसऱ्या मोर्चापूर्वी देशभरात किमान १०,००० जणांना ताब्यात घेतल्याच्या बातम्या आल्या, त्यांत दिल्लीकडे जाणारे लोकही होते, असे Amnesty International सांगते. ३ ऑक्टोबरला जंतरमंतरवरील आंदोलनादरम्यान दिल्ली पोलिसांच्या कर्मचाऱ्यांनी लैंगिक छळ केल्याची तक्रार तीन महिला पत्रकारांनी केली. राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाने स्वतःहून पोलीस आयुक्तांकडे अहवाल मागवला.

३. खटल्याबाहेर

४ जुलैला दक्षिण पश्चिम बंगालच्या बारुईपूर भागातील गावातून एक मुलगी बेपत्ता झाली. दुसऱ्या दिवशी तलावात तिचा मृतदेह सापडला. अनेक दिवस आंदोलने झाली आणि जमावाने एका पुरुषाची मारहाण करून हत्या केली. ७ ते ८ जुलैच्या रात्री घटनाक्रमाची पुनर्रचना करताना मुख्य संशयित म्हणून ताब्यात असलेल्या दुसऱ्या व्यक्तीचा पोलिसांच्या गोळीबारात मृत्यू झाला. पोलिसांच्या म्हणण्यानुसार त्याने एका अधिकाऱ्याचे शस्त्र हिसकावून गोळी झाडली आणि प्रत्युत्तरादाखल गोळीबार करण्यात आला. भारतात अशा मृत्यूंना ‘एन्काउंटर’ म्हटले जाते. त्याच्यावरचे आरोप सिद्ध झाले नव्हते, याची प्रसारमाध्यमांनी आठवण करून दिली. Outlook ने मेपासून सत्तेत आलेल्या सुवेंदू अधिकारी यांच्या भाजप सरकारसमोरचा हा पहिला मोठा पेच असल्याचे म्हटले, तर The Wire ने पोलिसांच्या निष्क्रियतेची व प्रकरणाभोवतीच्या धार्मिक ध्रुवीकरणाची नोंद केली. ३० जुलैला कलकत्ता उच्च न्यायालयाने त्या मृत्यूच्या परिस्थितीवर पोलिसांचा अहवाल मागितला. सप्टेंबरपासून स्वतंत्र चौकशी मागणाऱ्या काही याचिका न्यायालयात आहेत.

भारतीय स्त्रीवादी कायदेविषयक चळवळीचा एक निर्णायक प्रवाह पोलीस ठाण्यातील एका प्रकरणातून उभा राहिला. सप्टेंबर १९७८ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने पोलीस ठाण्यात मथुरा या आदिवासी किशोरीवर बलात्कार केल्याच्या आरोपातून दोन पोलिसांची मुक्तता केली. नंतरच्या विरोध आंदोलनांनी १९८३ च्या फौजदारी कायदा सुधारणेला हातभार लावला. बक्षी खटला हिंसेच्या अनुभवाशी काय करतो हे अभ्यासतात; बारुईपूर फौजदारी सुनावणीच्या बाहेर काय राहते ते दाखवते. मुख्य संशयितावर आता खटला चालणार नाही आणि त्याची बाजू गुन्हेगारी न्यायालयात तपासली जाणार नाही.

सिनसिनाटी विद्यापीठातील इतिहासकार आणि २०२४ च्या मॅकआर्थर फेलो शैलजा पाईक यांनी The Vulgarity of Caste (स्टॅनफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २०२२) मध्ये महाराष्ट्रातील लोकप्रिय तमाशा परंपरेतील दलित कलाकारांचा अभ्यास केला. जातिनिर्मित सत्ता काही स्त्रियांना सन्माननीय तर काहींना ‘अश्लील’ अथवा लैंगिकदृष्ट्या उपलब्ध कसे ठरवते, हे त्या दाखवतात. यावरून कोणाची साक्ष विश्वासार्ह मानली जाते याचाही विचार करता येतो. जानेवारीत नवी दिल्लीतील इंडिया इंटरनॅशनल सेंटरमध्ये त्यांनी पुस्तकाची चर्चा केली; या शैक्षणिक वर्षात मिशिगन विद्यापीठात आंबेडकर आणि ‘मूलगामी दलित मानवतावाद’ यावर त्यांचे व्याख्यान नियोजित आहे. यापूर्वी उमा चक्रवर्ती यांनी Gendering Caste (२००३) मध्ये स्त्रियांच्या लैंगिकतेवरील नियंत्रणाने जातीतच विवाह करण्याची व्यवस्था कशी टिकते हे स्पष्ट केले. दिल्लीत पालकांनी दाखल केलेल्या काही तक्रारी समजण्यासाठी हा विचार उपयोगी आहे.

अनेक दलित लेखिकांनी स्वतःच्या भाषांत अनुभवातून सिद्धांत घडवला. आत्मकथा, कथा आणि साक्षींमध्ये हिंसेबरोबर श्रम, विनोद, इच्छा आणि समुदायाचे आयुष्य आहे. बामा यांनी १९९२ मध्ये तमिळमध्ये Karukku प्रकाशित केले. बेबी कांबळे यांनी मराठीत जिणं आमुचं लिहिले; इंग्रजीत ते The Prisons We Broke म्हणून भाषांतरित झाले. उर्मिला पवार यांचे मराठी आयदान (२००३) इंग्रजीत The Weave of My Life या नावाने आले. गोगु श्यामला तेलुगूमध्ये तेलंगणातील मादिगा समाजाच्या जीवनावर कथा लिहितात. समाजशास्त्रज्ञ शर्मिला रेगे यांनी Writing Caste/Writing Gender (झुबान, २००६) मध्ये दलित स्त्रियांच्या साक्षींना ज्ञानाचे स्रोत म्हणून संकलित केले. या पुस्तकांची स्पॅनिश भाषांतरे आम्हाला निश्चित करता आली नाहीत.

नागालँडची राजधानी कोहिमा येथे १९ जून रोजी पंधरा आदिवासी महिला संघटनांनी निलंबित वरिष्ठ अधिकाऱ्याविरुद्धच्या लैंगिक छळाच्या प्रकरणातील विलंबाविरोधात मोर्चा काढला. हजारो लोकांनी प्रकरण पुढे नेण्याची मागणी केली. शेजारच्या मणिपूरमध्ये कुकी-झो समाजातील एका तरुणीचा १० जानेवारीला गुवाहाटी येथे उपचारादरम्यान मृत्यू झाला. मे २०२३ च्या जातीय हिंसेत तिचे अपहरण करून सामूहिक बलात्कार झाला होता; प्रकरणात कोणालाही अटक झाली नव्हती. २० जानेवारीला Amnesty International ने तिचा मृत्यू मणिपूरमधील लैंगिक हिंसेसाठी असलेल्या व्यवस्थात्मक दंडमुक्तीचा पुरावा असल्याचे म्हटले. अडीच वर्षांहून अधिक काळ उलटला होता.

झारखंडमधील आदिवासी लेखिका वंदना टेटे या रडारच्या शब्दांवरही प्रश्न करतात. २०२२ मध्ये त्यांनी Natural Federalism or Un-Natural Feminism संपादित केले. आम्ही पाहिलेल्या परीक्षणांनुसार प्रस्तावनेत स्त्रीवाद युरोपीय अनुभवांतून तयार झाला आणि तो आदिवासी समाजांचे अनुभव पूर्णपणे सामावून घेत नाही, असा विचार आहे; त्यामुळे हा शब्द आदिवासी समुदायांना लावावा का यावर प्रश्न उपस्थित होतो. कवयित्री व पत्रकार जसिंता केरकेट्टा यांनी २०१६ मध्ये हिंदी-इंग्रजी द्विभाषिक Angor (‘अंगार’) प्रसिद्ध केले, ज्यात मातृत्व, गरिबी, जंगलांचा विनाश आणि आदिवासी संघर्ष येतात. अशा लेखिकांना वाचताना आपण आपले शब्द लावण्याआधी त्या स्वतः कोणते शब्द वापरतात हे विचारायला हवे.

४. ‘तिला बिकिनी घाला’

जानेवारी २०२६ च्या सुरुवातीपर्यंत अनेक दिवस X वरील वापरकर्ते xAI च्या Grok या चॅटबॉटला वास्तविक स्त्रियांचे फोटो घेऊन त्यांना बिकिनीमध्ये दाखवण्यास किंवा निर्वस्त्र प्रतिमा बनवण्यास सांगत होते; कधी मूळ फोटोखाली थेट आदेश लिहिले जात. २ जानेवारीला भारताच्या इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने (MeitY) X ला नोटीस पाठवून संरक्षण यंत्रणेतील गंभीर अपयश नमूद केले, ७२ तासांत सुधारणा करण्यास सांगितले आणि वापरकर्त्यांच्या पोस्टसाठी मिळणारे कायदेशीर संरक्षण गमावण्याचा इशारा दिला. नंतर X ने ही सुविधा मर्यादित केली. १० फेब्रुवारीला शासनाने डिजिटल मध्यस्थ नियमांमध्ये बदल अधिसूचित केले; २० फेब्रुवारीपासून ते लागू झाले. कृत्रिम सामग्रीला लेबल लावणे आणि ती हटवण्यासाठी कमी मुदत देणे यात आहे. वैध न्यायालयीन अथवा सरकारी आदेशानंतर तीन तासांत सामग्री हटवावी लागते; तक्रार आल्यावर संमतीशिवाय तयार केलेल्या अंतरंग प्रतिमा, बनावट नग्नचित्रांसह, दोन तासांत हटवणे किंवा त्यांचा प्रवेश रोखणे अपेक्षित आहे. लहान मुदत पीडित व्यक्तीला उपयोगी पडू शकते, पण निर्णयाचा निकष आणि त्याचे पुनरावलोकन कोण करेल हे प्रश्न राहतात.

ही हिंसा Grok पूर्वीची आहे. जुलै २०२१ आणि जानेवारी २०२२ मध्ये GitHub वरील Sulli Deals आणि Bulli Bai या दोन अॅप्सनी मुस्लिम महिला पत्रकार, कार्यकर्त्या व विद्यार्थिनींच्या छायाचित्रांची खोटी ‘लिलाव’ यादी तयार केली. सप्टेंबर २०२५ मध्ये Center for the Study of Organized Hate (CSOH) ने नबिया खान, ऐशिक साहा व झेनिथ खान यांचा अहवाल प्रसिद्ध केला. मे २०२३ ते मे २०२५ या काळात X, Instagram आणि Facebook वरील हिंदी-इंग्रजीत पोस्ट करणाऱ्या २९७ खात्यांमधील मुस्लिमविरोधी १,३२६ एआय-निर्मित छायाचित्रे व व्हिडिओ त्यात अभ्यासले आहेत. ही खाती त्यांच्या पूर्वइतिहासामुळे निवडली गेली; ती प्रतिनिधिक नमुना नाहीत. तक्रार केलेल्या १८७ पोस्टांपैकी फक्त एक X ने हटवली. त्या प्रतिमा Grok ने तयार केल्या असा दावा अहवालात नाही.

अहवालातील सर्वाधिक उद्धृत संख्येकडे NCRB प्रमाणेच पाहिले पाहिजे. मुस्लिम स्त्रियांच्या लैंगिकीकृत प्रतिमांना एकूण ६७ लाख ‘इंटरॅक्शन’ मिळाल्याचे म्हटले आहे. मात्र तक्ता सांगतो त्यातील ६५.८ लाख केवळ दृश्यसंख्या आहे. या गटाला सर्वांत कमी ‘लाइक’—८९,८२०—तर हिंसेचे सौंदर्यीकरण करणाऱ्या प्रतिमांना ७,४१,००० लाइक मिळाले. मुस्लिम स्त्रियांचे लैंगिकीकरण करणाऱ्या ३१७ पोस्ट हा संपूर्ण संग्रहाचा जवळपास चतुर्थांश भाग आहे. पाहणे आणि प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया यात फरक करणे हीच आकडे वाचण्याची काळजी आहे.

जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठात राजकीय सिद्धांत शिकवणाऱ्या निवेदिता मेनन यांच्याकडून राजकीय चौकट मिळते. Seeing Like a Feminist (२०१२), ज्याचे स्पॅनिश भाषांतर Ver como feminista (Consonni, २०२०; अनुवाद तमारा तेनेनबाउम) आहे, यात त्या एकाच सार्वत्रिक ‘स्त्री’ विषयावर प्रश्न उपस्थित करतात. सप्टेंबर २०२५ मध्ये Kafila वर इतिहासकार तनिका सरकार यांच्या आधाराने त्यांनी लिहिले की हिंदू उजव्या राजकारणाने मुस्लिमविरोधी हिंसक राजकारणात स्त्रियांना संघटित करण्यासाठी उदारमतवादी स्त्रीवादातील काही प्रवाहांचा वापर केला. मेक्सिकोतील व्याख्यानात त्यांचे म्हणणे आहे की हिंदू राष्ट्रवादाच्या ‘वसाहतमुक्ती’च्या घोषणेतच नव्या वसाहतीकरणाची प्रक्रिया दडलेली असू शकते. त्या ‘लव्ह जिहाद’ची भाषा, जन्मदरांबाबतची भीती आणि सहजीवन नोंदणी सक्तीची करणारा उत्तराखंडचा २०२५ चा समान नागरी कायदा यांचा उल्लेख करतात. मुस्लिम स्त्रीचे लैंगिकीकृत चित्र या व्यापक राजकारणात फिरते.

भारतातील मुस्लिम स्त्रियांविषयी सर्वेक्षण, शहरअभ्यास, इतिहास आणि आठवणींची स्वतंत्र संशोधनपरंपरा आहे; ती द्वेषपूर्ण प्रतिमांपासून सुरू होत नाही. झोया हसन आणि रितू मेनन यांनी Unequal Citizens: A Study of Muslim Women in India (२००४) स्वतःच्या देशव्यापी सर्वेक्षणावर आधारित लिहिले. गझाला जमील यांनी Accumulation by Segregation (२०१७) मध्ये दिल्लीतील मुस्लिम वस्त्यांमध्ये वेगळेपणा कसा घडवला जातो ते अभ्यासले. इतिहासकार महुआ सरकार यांनी Visible Histories, Disappearing Women (२००८) मध्ये वसाहती आणि राष्ट्रवादी इतिहासलेखनाने बंगालच्या मुस्लिम स्त्रियांना कसे अदृश्य केले हे दाखवले. अनीस किदवई यांनी फाळणीच्या आठवणी उर्दूत Azadi ki Chhaon Mein लिहिल्या; आयशा किदवई यांनी इंग्रजीत In Freedom’s Shade (पेंग्विन, २०११) असे भाषांतर केले. एआय आणि अतिरेकी भाषणावर म्युनिकच्या लुडविग मॅक्सिमिलियन विद्यापीठातील मानववंशशास्त्रज्ञ साहना उडुपा यांचे Divided by Machines २०२७ मध्ये NYU Press कडून प्रकाशित होणार आहे.

४५ स्त्रियांची हत्या: स्पेनचा अपवाद

थोडा वेळ आशियाबाहेर वळण्याचे कारण म्हणजे २५ नोव्हेंबरला या मालिकेत स्पेनच्या २९ नोव्हेंबरच्या सार्वत्रिक निवडणूक प्रचारावर निबंध येणार आहे. त्या प्रचारातील एक प्रसंग वरील चर्चेशी जोडला जातो. १३ नोव्हेंबरला The Wild Project ने जॉर्डी वाइल्ड यांनी पंतप्रधानपदाच्या उमेदवार आदा कोलाऊ यांची मुलाखत प्रसिद्ध केली. कोलाऊ यांनी त्या वर्षी पुरुषसत्ताक हिंसेत ४४ स्त्रिया मारल्या गेल्याची आठवण करून दिली. वाइल्ड म्हणाले, ‘सुदैवाने ४४, आशा आहे कधीतरी शून्य असतील, पाच कोटी लोकसंख्येत’; त्यांनी ‘सुदैवाने अतिशय छोटा टक्का’ म्हटले, ‘२५,००० नाहीत’ असेही जोडले आणि यातून ‘स्त्रीद्वेषी हत्यांची व्यापक समस्या’ सिद्ध होत नाही असे म्हटले. कोलाऊ यांनी हे त्या कुटुंबीयांना सांगा असे म्हटल्यावर वाइल्ड यांनी त्यास ‘लोकानुनयी युक्तिवाद’ म्हटले. त्यांनी या संख्येची तुलना ‘अरबी किंवा इस्लामी समाजातील स्त्रियांना मिळणाऱ्या सर्वसाधारण वागणुकीशी’ केली. ही उद्धरणे स्वयंचलित प्रतिलेखनावर आधारित अनुवादित आहेत; प्रसिद्धीपूर्वी मूळ ध्वनिमुद्रणाशी पडताळणी हवी.

या युक्तिवादात एका संख्येवर तीन क्रिया होतात. हत्यांची संख्या पुरुषांसह संपूर्ण लोकसंख्येने भागली जाते, जणू एखाद्या गुन्ह्याची दुर्मीळता त्याच्या रचनेबद्दल काही सांगते. २५,००० चा काल्पनिक आकडा देऊन वास्तवातील संख्या लहान भासवली जाते. आणि स्त्रीद्वेष दुसऱ्या, एकसंध म्हणून मांडलेल्या समाजांकडे ढकलला जातो. कोलाऊ यांनी त्यावेळी अधिकृत असलेली संख्या सांगितली होती: स्पेनच्या समता मंत्रालयाने ३० ऑक्टोबरला ४४ व्या हत्येची पुष्टी केली होती. १६ नोव्हेंबरला आणखी एक हत्या निश्चित झाल्यावर २०२६ मध्ये विद्यमान अथवा माजी जोडीदारांकडून मारल्या गेलेल्या स्त्रियांची संख्या ४५ झाली. या मालिकेत इतर स्त्रीहत्या किंवा प्राणघातक नसलेली हिंसा मोजली जात नाही. NCRB प्रमाणे येथेही काय मोजले जाते आणि काय राहते हे जाणून घेणे आवश्यक आहे. भारत-स्पेनच्या गुन्हेगारी दरांची तुलना करणे हा तोच युक्तिवाद उलट दिशेने वापरण्यासारखा प्रकार ठरेल. मात्र स्त्रीद्वेष दुसऱ्या धर्मात ढकलण्याची राजकीय पद्धत दोन वेगळ्या संदर्भांत दिसते. समाजशास्त्रज्ञ सारा फॅरिस यांनी पश्चिम युरोपच्या अभ्यासातून femonationalism ही संकल्पना मांडली; CSOH अहवालात २०२२ मधील कर्नाटकातील वर्गखोल्यांत हिजाब बंदीच्या संदर्भात ती वापरली आहे. २५ नोव्हेंबरचा निबंध उमेदवारांच्या उत्तरांसह संपूर्ण मुलाखत पाहील.

या रडारमध्ये काय नाही

दक्षिण भारतातील जवळजवळ सर्व भाग, काश्मीर आणि सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा लागू असलेले प्रदेश येथे नाहीत. ट्रान्स स्त्रिया, लैंगिक कामगार, घरकामगार व दिव्यांग स्त्रियांचे अनुभवही आलेले नाहीत; प्रत्येक विषयाला स्वतंत्र आणि सखोल लक्ष हवे. भारतीय माध्यमांनी नावे दिली असली तरी अलीकडील प्रकरणांतील पीडित व्यक्तींची किंवा त्यांच्या कुटुंबीयांची नावे आम्ही दिलेली नाहीत. आमचे बहुतांश भारतीय स्रोत इंग्रजीत आहेत; देशातील इतर भाषांतील पत्रकारिता थेट वाचता आली नाही. खाली दिलेल्या स्रोतांशी दावे तपासले आहेत; जिथे खात्री झाली नाही तिथे ते स्पष्ट केले आहे.

स्रोत

भाग १. आकडे काय नोंदवतात

भाग २. न्यायालये कशाला मान्यता देतात

भाग ३. खटल्याबाहेर

भाग ४. ‘तिला बिकिनी घाला’

स्पेनच्या उदाहरणाचे स्रोत

अधिक वाचनासाठी

सामाजिक माध्यमावरील छायाचित्राचे श्रेय

«Reclaim the Night», Howrah (Bengala Occidental, India), 4 de septiembre de 2024. Fotografía: Biswarup Ganguly / Wikimedia Commons. Licencia: CC BY 4.0. Imagen de archivo: no representa los hechos de 2026. Wikimedia Commons · CC BY 4.0.